Azərbaycan qazının Avropa bazarlarına daxil olmasına az bir müddət qaldığı vaxtda ölkəmizlə enerji sferasında əməkdaşlıq etmək istəyən Qərb dövlətlərinin sayının da artması müşahidə olunur. Belə görünür ki, bu gedişlə Azərbaycandan qaz alan Avropa ölkələrinin sayında əhəmiyyətli dərəcədə artım olacaq. "Cənub Qaz Dəhlizi"nin Balkan və Mərkəzi Avropada genişlənməsi istiqamətində atılan addımlar da bunu sübut edir.
Qeyd edək ki, Rumıniyanın Energetika Nazirliyi, "Transqaz" şirkəti və "Cənub Qaz Dəhlizi" məşvərət şurası "Cənub Qaz Dəhlizi"nin Balkan və Mərkəzi Avropada genişlənməsi mərhələlərinə dair Anlaşma Memorandumunu imzalayıb. Buna müvafiq olaraq Rumıniya-Bolqarıstan interkonnektoru və Bolqarıstan-Rumıniya-Macarıstan-Avstriya (BRUA) boru kəməri infrastrukturunun yaradılması nəzərdə tutulur. Rumıniya-Bolqarıstan interkonnektoru, eləcə də BRUA layihəsi Xəzər və Aralıq dənizlərindən, Yaxın Şərq və ya Mərkəzi Asiyadan təbii qaz mənbələrinin Mərkəzi və Qərbi Avropa bazarlarına inteqrasiyasını təmin edəcək. Tikintinin başa çatmasından sonra BRUA Macarıstana ildə 4,4 milyard kubmetr, Bolqarıstana 1,5 milyard kubmetr qaz nəql etməyə imkan verəcək. Bu hal bir tərəfdən Rumıniyanın və Avropanın Xəzərin qaz ehtiyatlarına çıxışını təmin edir, digər tərəfdən isə BRUA-nı Mərkəzi Asiyanı Avropa ilə əlaqələndirən nəqliyyat sisteminə bağlayır. Bununla Xəzər qazı alan Avropa ölkələrinin sayı da artmış olur.
Bütün bunlar Azərbaycan qazının Avropaya nəqlində son halqa sayılan “Transadriatik” (TAP) boru kəmərinin inşasının yekunlaşmaq üzrə olduğu bir vaxtda baş verir. Bu kəmər üzrə işlərin artıq 90 faizi yekunlaşıb. Layihə üzrə işlər qrafikə uyğun olaraq davam etdirilir. Bununla "Cənub Qaz Dəhlizi" tam hazır olacaq. Xatırladaq ki, dörd seqmenti özündə birləşdirən və 40 milyard dollar investisiya qoyuluşuna başa gələn "Cənub Qaz Dəhlizi" “Şahdəniz-2”, Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin Genişləndirilməsi (CQBKG), TANAP və TAP layihələrindən ibarətdir. Bu layihənin icrasında Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə, Bolqarıstan, Yunanıstan, Albaniya və İtaliya iştirak edir. Növbəti mərhələdə "Cənub Qaz Dəhlizi"nə daha 3 Balkan ölkəsi – Bosniya və Herseqovina, Xorvatiya və Monteneqro qoşulacaq. Rumıniya da layihəyə qoşulmaq üçün aktiv hazırlığa start verib və bu fonda digər Avropa ölkələri də analoji maraq ifadə edir. Çünki Qərb üçün "Cənub Qaz Dəhlizi" enerji resurslarının şaxələndirilməsi işində mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bununla Avropa yeni mənbədən, təsdiq edilmiş ehtiyatları 2,6 trilyon kubmetr olan Azərbaycandan təbii qaz alacaq. Qeyd edək ki, dünyanın ən böyük qaz yataqlarından biri olan “Şahdəniz” yatağının işlənməsinin ikinci mərhələsi məhz "Cənub Qaz Dəhlizi"nin əsas qaz mənbəyi olacaq. Artıq TANAP boru kəməri bu il iyulun 1-dən Azərbaycan təbii qazının Avropaya nəql edilməsi üçün hazır vəziyyətə gətirilib. Kəmərin mövcud ötürücülük qabiliyyəti hazırda 16 milyard kubmetrdir və sonradan bu həcmin 31 milyard kubmetrədək artırılması planlaşdırılır. "Cənub Qaz Dəhlizi"nin sonuncu halqası və Avropa hissəsi olan TAP-la TANAP bir-birinə fiziki olaraq birləşdirilib. TAP-ın ilkin ötürücülük qabiliyyəti ildə 10 milyard kubmetr olacaq və bu həcmin gələcəkdə 20 milyard kubmetrədək artırılması nəzərdə tutulur. Bu kəmər Azərbaycan qazının İtaliya, Almaniya, Fransa, Böyük Britaniya, İsveçrə və Avstriya kimi böyük Avropa bazarlarına çatdırılması üçün geniş imkanlar yaradır. TAP-la Avropaya ilk qazın verilməsi gələn ilə planlaşdırılır. TAP konsorsiumu təbii qaz tədarükçülərinin maraqlarını ifadə etməyə imkan verəcək bazar sınaqlarına da başlayıb. Məqsəd sonrakı mərhələdə TAP-ın genişləndirilməsi imkanlarını araşdırmaqdır. İndilikdə TAP Bolqarıstanın qaza olan tələbatının 40 faizini, Yunanıstanın tələbatının üçdə birini, İtaliyanın idxalının isə 12 faizini təmin edəcək. Amma yuxarıda qeyd olunduğu kimi, onun imkanlarının genişləndirilməsi nəzərdə tutulur və bu kəmər vasitəsilə Azərbaycan qazı almaq istəyən Avropa ölkələrinin də sayı artır.
Digər tərəfdən "Cənub Qaz Dəhlizi" vasitəsilə başqa ölkələrin, ilk mərhələdə isə türkmən qazının da daşınması gözlənilir. Xatırladaq ki, sözügedən məsələ elə bu günlərdə Türkmənistan prezidenti Qurbanqulu Berdıməhəmmədov və Azərbaycan baş naziri Novruz Məmmədov arasında yenidən müzakirə olunub. Müzakirələr zamanı Türkmənistan və Azərbaycanın Avrasiya qitəsi ölkələrinə uzunmüddətli enerji tədarükünü təşkil etmək üçün optimal şərait yaradan neft və qaz ehtiyatlarına malik olması xüsusi diqqət mərkəzində yer alıb. Türkmən qazının Azərbaycan vasitəsilə dünya bazarlarırna çıxarılmasının hər iki ölkənin marağı çərçivəsində olması da ayrıca qeyd edilib. Elə iki ölkə üçün hazırda Xəzərdəki ən mühüm layihə “Transxəzər” boru kəməridır. Türkmən qazı həmin boru ilə Azərbaycana gətirilməli, buradan isə “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə Avropaya çatdırılmalıdır. Layihələndirilmiş boru kəmərinin gücü ildə 30 milyard kubmetr təbii qaz təşkil edir. Bu boru kəməri ilə Avropaya ildə 10-30 milyard kubmetr Türkmənistan qazı çatdırılacaq. Boru kəmərinin təxmin edilən xərci 5 milyard dollar, nəzərdə tutulan uzunluğu 300 kilometrdir. Artıq ABŞ və Avropa bu xərci ödəməyə hazır olduqlarını bəyan edir. Elə bu fonda yaxın tezlikdə “Transxəzər”in reallaşdıırlması istisna olunmur. Bu isə o deməkdir ki, “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə Avropaya daha böyük həcmdə qaz axacaq. Məhz bu səbəbdəndir ki, hazırda “Cənub Qaz Dəhlizi”nə qoşulmaq istəyən Avropa ölkələrinin də sayı artır.
Digər tərəfdən araşdırmalar göstərir ki, Avropanın Rusiyadan təbii qaz idxalının payı 2025-ci ilədək hazırkı 30 faizdən 35 faizə çatacaq. 2030-cu illərin ortalarında isə Avropanın bütün qaz istehlakının 40 faizinin Rusiyadan gələcəyi gözlənir. Beləliklə, Avropa İttifaqının Rusiya qazından asılılığı azalmaqdansa, artan xətt üzrə qalxa bilər. Məhz bu səbəbdən Rusiyanın da “Transxəzər”ə hansısa ciddi maneə yaratması gözlənilmir. Çünki Avropada qaz istehlakı durmadan artır və Rusiya bunu təkbaşına ödəmək iqtidarında deyil.
Tahir TAĞIYEV
