Qeyri-neft sektorunun mühüm bir qolu kimi Azərbaycan nəqliyyat və tranzit yükdaşımalar sahəsinin inkiaşfına indi xüsusi diqqət yetirir. Bu istiqamətdə yaradılan infrastruktur isə artıq ölkə üzərindən yük və sərnişin daşınmasını əhəmiyyətli dərəcədə artırır və ölkənin valyuta gəlirlərinin çoxalmasına ciddi surətdə təsir göstərir. Xüsusən də "Şimal-Cənub" dəhlizinin reallaşması istiqamətində atılan addımlar artıq Azərbaycanı Avrasiya məkanında əsas nəqliyyat qovşaqlarından birinə çevirir.
Bu arada Rusiya və İranın "Şimal-Cənub" dəhlizinin daha tez reallaşması istiqamətində fəaliyyətini genişləndirməsi də müşahidə olunur. Tehran hesab edir ki, qonşu ölkələrlə tranzit yollarının genişləndirilməsi qarşılıqlı iqtisadi və ticarət əlaqələrinin artmasına səbəb olacaq. Elə bu fonda İranda Rəşt-Astara və Ərdəbil-Astara avtomobil yolları yenidən qurulur. "Şimal-Cənub" dəhlizinin dəmir və dəniz yolları ilə yanaşı, avtomobil yolları da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu yol, eyni zamanda, İran Astarası ilə Azərbaycan Astarasını da birləşdirir. İran hökuməti 2015-ci ildən Rəşt və Ərdəbil şəhərlərini Astara ilə birləşdirən yolların yenidən qurulmasına başlayıb. Qeyd etmək lazımdır ki, bu yollar İranın cənub bölgəsində yerləşən Gilan və Mazandaran vilayətlərini birləşdirir. Bu vilayətlərin böyük ixrac potensialı var. Hər il İran milyonlarla ton sitrus meyvələrini Azərbaycan üzərindən avtomobillərlə Rusiya, Ukrayna, Belarusa ixrac edir.
Astaranı Ərdəbil və Rəşt şəhərləri ilə birləşdirən yolların yenidən qurularaq genişləndirilməsi yalnız Gilan və Mazandaran vilayətlərindən deyil, İranın cənub vilayətlərindən də ixracı artıracaq. İranın cənub vilayətlərində inşaat və qida məhsulları ixracı potensialı böyükdür. Bütün bu ixrac isə Azərbaycan üzərindən həyata keçiriləcək və ölkəmizin tranzit imkanları və gəlirləri artacaq. Azərbaycan isə bu istiqamətdə Ələt-Astara magistral yolunu müasir standartlara uyğun olaraq yenidən qurub. Rusiyanın energetika naziri Aleksandr Novak belə bir vaxtda bildirib ki, artıq yaxın tezlikdə Rusiya, Azərbaycan və İran arasında dəmir yolu xəttinin birləşdirilməsi layihəsi həyata keçiriləcək. O bu məsələyə dair üç ölkə arasında görüşün gözlənildiyini qeyd edib. Rusiya ilə İran arasında daşınmalar əsas etibarı ilə Azərbaycan üzərindən həyata keçirildyindən, bu, ölkəmizin əlavə gəlirlər əldə etməsinə səbəb olur. Bütün bunlar fonunda maraqla gözlənilən hadisələrdən biri Azərbaycan, Rusiya, İran liderlərinin gözlənilən görüşüdür. Rusiyanın Şimali Qafqaz işləri üzrə naziri Sergey Çebotaryov bildirib ki, bu ilin avqustunda Rusiya prezidenti Vladimir Putin azərbaycanlı və iranlı həmkarları İlham Əliyevi və Həsən Ruhanini Soçidə qəbul edəcək. Vladimir Putinin İlham Əliyev və Həsən Ruhani ilə son görüşü 2018-ci ilin avqustunda "Xəzəryanı beşlik" sammiti çərçivəsində baş tutub. İndi isə görünür ki, "Şimal-Cənub" layihəsinin əsas ölkələrinin başçıları üçün yenidən bir araya gəlmək zərurəti yaranıb. Artıq adıçəkilən beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin gələcək sammit zamanı müzakirələrin əsasını təşkil edəcəyi aydındır. Yayılan məlumatlardan belə bəlli olur ki, tərəflər "Şimal-Cənub" layihəsinə yeni ölkələri, xüsusən də Hindistanı qoşmağa hazırlaşır. Eyni zamanda, "Şimal-Cənub" layihəsi fonunda "Transxəzər" yükdaşımalar marşrutunun inkişafı da əsas diqqət mərkəzində yer alır. Xatırladaq ki, Rusiyada bu nəqliyyat dəhlizini bərpa etmək ideyası 1993-cü ildə, demək olar ki, Sovet İttifaqının dağılması ilə bir vaxtda ortaya çıxdı. Lakin dəhliz üzrə ilk hüquqi sənədlər yalnız 2000-ci il sentyabrın 12-də Rusiya, İran və Hindistanın müvafiq razılaşmanı imzalaması ilə yarandı. Tərəflər sənədi 2002-ci ildə ratifikasiya edib. 2005-ci ildə isə layihəyə bu sahənin, demək olar ki, açar oyunçusu olan Bakı qoşuldu, Azərbaycan sənədi imzaladı və ratifikasiya etdi. Bu layihənin perspektivlərini çox yaxşı görən Azərbaycan lideri İlham Əliyevin səyləri nəticəsində hazırda dəhlizin şərq qolu yox, qərb qolu, yəni "Transxəzər" yolu əsas komponent kimi nəzərdən keçirilir.
"Transxəzər" marşrutunda Rusiyanın Həştərxan, Olya və Mahaçqala dəniz limanları və Azərbaycanın Bakı limanından istifadə etməklə və ya dəmir yolu vasitəsilə "Samur" (Rusiya) – "Yalama" (Azərbaycan) sərhəd məntəqələrindən keçməklə "Astara" sərhəd məntəqəsinə, oradan isə İranın dəmir yolu şəbəkəsinə çıxış nəzərdə tutulur. Burada xüsusilə vacib məsələ odur ki, Transavrasiya marşrutlarından fərqli olaraq, "Şimal-Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi həddindən artıq yatırım tələb etmir, çünki bu dəhliz faktiki olaraq hazırda bir neçə fərqli nəqliyyat fraqmentlərindən ibarət kompleks şəklində mövcuddur. Dəhlizin texniki keçiricilik qabiliyyəti onun "dar yerlərində" ildə 5 milyon tona, yol infrastrukturu baxımından inkişaf etmiş sahələrində isə 10 milyonlarla tona çatır.
"Şimal-Cənub" dəhlizi üçün hazırda konteyner daşımalarının prioritet olduğunu nəzərə alsaq, dəhlizin nəzərdə tutulan rejimdə fəaliyyətinin Hindistan və İran üçün hazırda əsas hesab edilən Süveyş kanalı marşrutundan iki və daha çox dəfə az istifadə etməsinə səbəb olacağını demək olar. Daşımaların qiymətində də əhəmiyyətli dərəcədə azalmalar olacaq. Bu isə o deməkdir ki, malların Hindistanın Mumbay şəhərindən İranın Bəndər-Abbas limanı vasitəsilə Bakıya, oradan isə Həştərxan, Moskva və Sankt-Peterburqdan keçməklə Avropa ölkələrinə çatdırılması mümkün olacaq. Elə bu da yükdaşımaların Azərbaycana daah çox gəlir gətirməsinə gətirib çıxaracaq.
Nahid SALAYEV
