Son günlərdə qonşu ölkələrdə ABŞ dollarının məzənnəsinin yenidən sürətlə artması müşahidə olunur. Gürcüstanda, Türkiyədə, İranda dollar yenə də milli valyutalar qarşısında nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyər qazanır. Rusiyada da dolların cüzi miqdarda bahalaşması qeydə alınır. Həmin ölkələrlə müqayisədə Azərbaycanda sabit maliyyə durumu hökm sürür. Dolların məzənnəsi sabitdir, avro isə manat qarşısında son aylarda xeyli dəyər itirib. Üstəlik, ölkəyə daxil olan valyutanın miqdarının artmaqda davam etməsi bundan sonra da manat üçün hansısa təhdid yaranmadığını göstərir.
Digər tərəfdən, dünya iqtisadiyyatında, xüsusən də ABŞ-da gedən proseslər dolların bəzi valyutalar, o cümlədən manat qarşısında dəyər itirməsini istisna etmir. Söhbət ilk növbədə ABŞ-ın sürətlə artan borcunun dolların gələcək taleyinə ciddi təsirindən gedir. Aparılan araşdırmalar göstərir ki, ABŞ-ın 1980-ci ildə 908 milyard dollar olan borcu son 39 ildə büdcə kəsirinin borc hesabına maliyyələşməsi sayəsində astronomik həddə artıb. ABŞ Maliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, Birləşmiş Ştatların dövlət borcu 22 trilyon dolları keçib. Dövlət büdcəsinin kəsiri ötən maliyyə ilində 17 faiz artımla 779 milyard dollar həddindədir, rəqəmin 2020-ci ildə 1 trilyona bərabərləşəcəyi ehtimalı edilir.
Qeyd edək ki, Birləşmiş Ştatların dövlət borcu Donald Trampın prezidentliyi dövründə, yəni 20 yanvar 2017-ci il tarixindən bu günə qədər 2 trilyon dollardan çox artıb. “USA Today” nəşrinin yazdığına görə, Donald Trampın dövründə keçirilən və ABŞ dövlət büdcəsinə 1,5 trilyon dollara başa gələn vergi islahatları, həmçinin müdafiə xərclərinin artması nəticəsində dövlət borcu görünməmiş sürətlə artır. Eyni zamanda, hökumətin xərclərinə nəzarət olunmaması fonunda dövlət borcunun sürətli artım tendensiyası da davam edir. ABŞ ekspertləri özləri də bildirir ki, bütün bunlar olduqca dəhşətli rəqəmlərdir. Müqayisə üçün deyək ki, dünyanın fiziki cəhətdən mövcud bütün qızıl və gümüşünün pulla ifadəsi təxminən 14 trilyon dollara yaxındır, ABŞ-ın borcu isə bundan 8 trilyon çoxdur. Dünya üzrə bir il ərzində neft ixracından əldə edilən gəlir ABŞ-ın dövlət borcundan 25 dəfə azdır. Səudiyyə Ərəbistanı Vaşinqtonun xeyrinə bütün neft qazancından imtina eləsə, o zaman borcların tam qayratılması üçün təxminən 150 il vaxt lazımdır. ABŞ-ın 500 nəhəng şirkətinin satılması belə bu borcu ödəməyə kifayət etmir. Araşdırmalar göstərir ki,
ABŞ dövlət borcunun yaranmasının səbəbi büdcə gəlirləri xərclərdən az olduğu üçün dövlətin qiymətli kağızlarını tədavülə buraxaraq maliyyələşməni həyata keçirməsidir. Belə ki, büdcəyə daxilolmalar vergi, rüsum və digər birbaşa transferlərdən ibarət olduğu halda, xərclərin qarşılanması üçün bu vəsait kifayət etmir. Yəni faktiki olaraq, vergi və rüsum kimi vergi ödəyicilərindən toplanaraq maliyyələşməli olan proqramlar uzunmüddətli borc qiymətli kağızlarının satılması ilə maliyyələşir. Dövlət borc qiymətli kağızları dünya bazarında tədavülə buraxılır və ölkələr, hüquqi şəxslər və digər banklar istədiyi qədər borc qiymətli kağızı əldə etmək üçün ABŞ hökümətinə qiymətli kağızların bazar dəyərini ödəyir. Əlbəttə ki, bu dövlət borc qiymətli kağızları investorlara müəyyən faiz gəliri də qazandırır. Amma ABŞ-ın artan borcu fonunda investorlar tədricən Amerikanın qiymətli kağızlarına sərmayə yatırmaqdan imtina edir. İndilikdə isə ABŞ-da Mərkəzi Bank rolunu oynayan FED-lə hökumət arasında baş verənlər də ABŞ-ın borcunun əhəmiyyətli dərəcədə artmaqda davam edəcəyini göstərir. Məsələ burasındadır ki, digər ölkələr FED-dən borclana bilmir və dollar əvəzində müəyyən xidmət və ya əmtəə, məhsul verməlidirlər. Məhz bu halda FED onlara dollar borcu verir. ABŞ höküməti isə bu barədə çox sərbəstdir. ABŞ höküməti kağız əskinasları almaq üçün qiymətli kağız tədavülə buraxır və faktiki olaraq kağız pulun arxasında heç bir əmtəə dayanmır. Sadə izah etsək, dollar çap etmək üçün FED-ə yalnız çap maşını, ABŞ hökümətinə isə FED-ə verəcəyi borc qiymətli kağız lazımdır. Özü də bu alış-verişin bir limiti görünmür. ABŞ höküməti borcunu ödəyə bilməsə də, yenə qiymətli kağız buraxaraq FED-dən dollar ala bilər. Məhz bu fonda da ABŞ hökümətinin dövlət borcu sürətlə artır. Amma proseslərin bu səpkidə inkişafı artıq investorlarda ciddi narahatlıq yaradır. Elə bu səbəbdən ABŞ-ın qiymətli kağızlarından qurtulmaq istəyən investorların sayı artır.
Ümumiyyətlə, son dövrlərdə ABŞ-ın dövlət borcu və iqtisadi inkişafı investorların xüsusi diqqət mərkəzindədir. ABŞ-da baş verənlər fonunda bazarın əksər iştirakçıları dollar üzrə satış mövqeyindədir. Onların fikrincə, dollarda sürətli məzənnə enişi yaşana bilər. Həmçinin, ABŞ-ın bəzi ölkələrə qarşı iqtisadi savaşı da duruma təsir edir. Məsələn, Çin, Rusiya kimi ölkələr ABŞ-dan aldıqları qiymətli kağızları satır. Bu ölkələrin və digərlərinin istiqraz satışından əldə etdiyi dollar kütləsini satışa çıxaracağı və bu yolla Amerika valyutasının məzənnəsini zəiflədəcəyi gözlənir. Bir sıra ərəb ölkələri də ABŞ qiymətli kağızlarından xilas olmağa çalışır. Əsas səbəb isə ABŞ-ın borcu və bu ölkə iqtisadiyyatında baş verçənlərdir. Hadisələrin bu səpkidə inkişafı isə dollar imperiyasının qısa müddətdə çökməsini və Amerika milli valyutasının sürətlə dəyər itirməsini istisna etmir. Qeyd edilənlər fonunda qarşıdakı dövr ərzində manatın dollar qarşısında artıq müəyyən qədər dəyər qazanması qaçılmaz sayılır. Düzdür, bunu şərtləndirən səbəb təkcə ABŞ-da baş verənlər deyil. Azərbaycanda idxalın getdikcə azalması, ixracın artması da dolların mövqeyini zəiflədir. Bu gedişlə dollara tələbin, sifarişin daha da azalacağı gözlənir. Bu da, təbii ki, manatın məzənnəsinin möhkəmlənməsinə təsir göstərir. Eyni zamanda, ölkəyə daxil olan dollar kütləsinin sürətli artımı da prosesə təsir edir. Dollarla yanaşı, avronun da manata nisbətdə müəyyən qədər dəyər itirməsi müşahidə olunur. Ümumiyyətlə, son dövrlərdə dünya maliyyə bazarlarında avronun əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşması müşahidə olunur. Avropa iqtisadiyyatında baş verənlər səbəbindən hesab olunur ki, avro bazarda uzun müddət təzyiq altında qalmaqda davam edəcək. Bu hal manatın avroya nisbətdə də bahalaşmasını şərtləndirir. Dollar və avro ilə yanaşı, manat digər valyutalara nisbətdə də mövqeyini qoruyur və bu prosesin hələ uzun müddət məhz bu səpkidə inkişafı gözlənir.
Tahir TAĞIYEV
