Dünyanın iqtisadi gündəmində getdikcə daha çox narahatlıq mənbəyinə çevrilən məqamlardan biri də ticarət müharibələri ilə bağlıdır. Çünki bu hal beynəlxalq iqtisadi nizamı dağıdan əsas faktorlardan biri sayılır. İndilikdə isə görünən budur ki, ABŞ və Çin arasında qeyd olunan xüsusda ziddiyyətlər getdikcə kəskinləşməkdə, qlobal iqtisadiyyatı sarsıtmaqdadır.
Buna rəğmən, tərəflərdən heç biri hələ də mövqeyindən geri çəkilməyi düşünmür. Belə ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp Vaşinqtonun Pekinlə ticarət müqaviləsi bağlamağa hazır olmadığını bildirib: “Onlar, yəqin ki, təkrar nəzərdən keçirməyi qərara almazdan əvvəl bizim irəli sürdüyümüz şərtlər əsasında müqavilə bağlamaq istərdilər. Onlar müqavilə bağlamaq istəyə bilərlər, ancaq biz onlara güzəştə getməyə hazır deyilik”. Amerikalı lider rəsmi Pekinə təhdid ismarıcı göndərib. Trampın sözlərinə görə, ABŞ-da Çin məhsullarına tətbiq olunan idxal rüsumları çox asan və əhəmiyyətli dərəcədə artırıla bilər.
ABŞ-ın ticarət nümayəndəsi Robert Laythayzer belə bir vaxtda bildirib ki, artıq Donald Tramp təxminən 300 milyard dollarlıq Çin mallarına illik rüsumların artırılmasını tapşırıb: “Daha əvvəl biz ABŞ prezidentinin göstərişi ilə təxminən 200 milyard dollarlıq Çin mallarının idxalına qoyulmuş tariflərin səviyyəsini 10 faizdən 25 faizə qədər artırdıq. Prezident, həmçinin, bizə Çindən qalmış, təxminən 300 milyard dollar qiymətləndirilən bütün idxal rüsumlarının artımı prosesinə başlamaq barədə göstəriş verib”.
Çin də geri çəkilmək niyyətində deyil. Çinin Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Qen Şuan bildirir ki, ABŞ ticarət müharibəsini davam etdirmək istəsə, Çin qələbəyə qədər mübarizə aparacaq: “Əvvəlki təcrübə Çinin ticarət müharibəsi istəmədiyini, lakin ondan qorxmadığını göstərdi. Kim evimizin kandarında müharibə etmək istəsə, biz qələbəyədək mübarizə aparacağıq”. Qen Şuan ABŞ-ın vəziyyəti obyektiv qiymətləndirəcəyinə və Çinin öz maraqlarını qorumaqda qətiyyətli olduğunu anlayacağına ümidini ifadə edib. Belə vəziyyətdə maraq doğuran məqamlardan biri baş verənlərin digər dünya ölkələrinə, o cümlədən Azərbaycana mümkün təsirləri ilə bağlıdır. Bu xüsusda indi müxtəlif fikirlər səslənir. Məsələn, Pekin İctimai Elmlər Akademiyasının Beynəlxalq Münasibətlərin Öyrənilməsi İnstitutunun eksperti Dmitri Belyakov bildirir ki, postsovet ölkələri, o cümlədən Azərbaycan ABŞ və ümumiyyətlə Qərbin Çinə təzyiqindən faydalana biləcək: “Çinlə ABŞ arasında iqtisadi əlaqələrin kəskinləşdiyi aydındır. Hazırda belə vəziyyət hər iki ölkəyə sərf edir, çünki bu, ABŞ prezidenti Donald Trump və Çinin sədri Si Tsinpinin öz ölkələrinin daxili məsələlərini həll etməsinə imkan verir. Çin ictimaiyyəti monolit deyil, orada müxtəlif klan qruplaşmaları mövcuddur. Həmçinin, Çinin ABŞ-la dost olmasını dəstəkləyən qruplar da var”. Ekspertin fikrincə, arxasında Si Tsinpinin dayandığı bu qruplara görə, sözsüz ki, ABŞ-la olan qarşıdurma zamanı öz simasını itirmək və hansısa şəraitdə güzəştə getmək olmaz. Çünki amerikalılar danışıqlar aparmır və qarşısındakına manevr etməyə imkan verməyərək öz iradəsini təlqin edir: "Çin artıq mümkün olduğu qədər məsələləri dinc yolla həll etməyə cəhd göstərib. O, Qərb şirkətlərinin maraqlarını nəzərə alan siyasət yürütməyə başlayıb. Amma Amerika tərəfi, bütün bunlara baxmayaraq, təzyiqi daha da artırmağı davam etdirir. Nəticə etibarilə, Çin müəyyən vaxtdan sonra bu siyasətindən imtina edəcək". Belyakov "Sputnik" portalına açıqlamasında qeyd edir ki, Çin ABŞ-la kəskin münaqişəyə girmək istəmir və maksimal dərəcədə bu mərhələnin gəlməsindən çəkinir. Lakin həmin mərhələ gec-tez gələcək və bu, üçüncü ölkələr vasitəsilə baş verəcək. Bu proses Afrikadan və Ərəbistan yarımadasından logistika yolları vasitəsilə daxil olan resurslara da öz ciddi təsirini göstərəcək. Belyakovun sözlərinə görə, bununla əlaqədar olaraq, Çin rəhbərliyinin gözü daha çox Avropa İttifaqı və Mərkəzi Asiya ölkələrini, həmçinin əlverişli logistika yollarının üstündə yerləşən, iki qitə arasında körpü olan zəngin Azərbaycanı axtaracaq: "İndi ABŞ və Avropanın ABŞ-la qarşıdurma sistemi yeni şəkil almağa başlayır. Onların arasında qarşıdurma kəskinləşəcək, Çinə təzyiq artacaq. Postsovet ölkələri isə bundan öz xeyirlərinə faydalana bilər". Ekspert hesab edir ki, bu zaman milli maraqları nəzərə almaq və savadlı təkliflər etmək lazımdır.
Xatırladaq ki, Çin "Bir kəmər, bir yol" layihəsi çərçəviəsində Azərbaycana xüsusi maraq yetirir. Pekinin 2013-cü ildə elan etdiyi "Bir kəmər, bir yol" adlı yeni iqtisadi inkişaf strategiyası, tarixi İpək Yolu üzərində yerləşən dövlətlər də daxil olmaqla, Çinin xarici ölkələrlə qarşılıqlı əlaqələrinin inkişafına və ticari-iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı ilə bağlı müvafiq infrastruktur yaradılmasına yönəlib. Bu strategiya iki mühüm inkişaf istiqamətini əhatə edir: "İpək Yolu İqtisadi Kəməri" və "Dəniz İpək Yolu". Azərbaycan hər iki istiqamətdə Çin üçün vacib önəm kəsb edir. Əsas səbəb odur ki, Avrasiyanın mərkəzində, Şərqlə Qərbin qovuşuğunda yerləşən Azərbaycan tarixi İpək Yolunun vacib ölkələrindən biri olub. Müasir dövrdə Azərbaycan beynəlxalq ticarət dəhlizlərinin yaradılmasında fəal iştirak edir. Bu fonda ölkəmizin nəqliyyat-tranzit potensialının müasirləşdirilməsi istiqamətində genişmiqyaslı işlər görülür. Bakı yük terminalı, Ələt Ticarət Limanı, ən müasir yük gəmilərinə malik Xəzər dənizindəki yük donanması, 2017-ci ildə istifadəyə verilən və Avropa ilə Çin arasında ən qısa dəmir yolu bağlantısını təmin edən Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu xətti bunların real təsdiqidir. Təbii ki, bu istiqamətdə dünyanın ikinci iqtisadiyyatına malik Çinlə əlaqələr xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Dünyanın ən böyük ixracatçısı və ən böyük ikinci idxalçı ölkəsi olan Çinin özünün xarici ticari-iqtisadi əlaqələrini daha da dərinləşdirməkdən ötrü irəli sürdüyü "Bir kəmər, bir yol" strategiyası Azərbaycan üçün də yeni əməkdaşlıq imkanları yaradır.
Nahid SALAYEV
