Dünya miqyasında yaşanan geosiyasi gərginliklər fonunda diqqət mərkəzində getdikcə daha çox yer alan məsələlərdən biri də enerji resurslarının qiyməti ilə bağlıdır. Hazırda mövcud gərginliklər və açıqlanan bir sıra məlumatlarla bağlı olaraq enerji resurslarının qiymətində ciddi dalğalanmalar müşahidə olunur. Elə bu da indi bir çox ölkələr üçün ciddi problem yaradır. Dünya birjalarında, xüsusən də neftin qiymətini artıq dəqiq proqnozlaşdırmaq mümkünsüz hala gəlib. Məhz bu səbəbdən “qara qızıl”ın qiymətində indi tez-tez dəyişikliklər qeydə alınır.
Hazırda bütün bunlara əsas səbəb qlobal ticari savaşlara dair narahatlıqlar, Yaxın Şərqdə artan siyasi gərginlik, Venesuelada davamlı pisləşən vəziyyət, Rusiya və Nigeriyada neft istehsalındakı azalmaların təchizat risqləri yaratması, eləcə də Birləşmiş Ştatlarının xam neft ehtiyatlarının artmasıdır. Bazar hazırda OPEC və tərəfdaşlarının iyunda keçirəcəyi iclasa və bu iclasda neft hasilatının azaldılmasına dair sazişin müddətinin ilin sonunadək uzadılıb-uzadılmayacağına fokuslanıb. Qeyd edək ki, “qara qızıl”ın qiyməti OPEC+ koalisiyasının istehsalı azaltması fonunda bu il 40 faizdən çox artmışdı. Lakin bu artan temp son bir neçə həftədə geriləməyə başlayıb. İran ətrafında artan gərginlik isə neftin qiymətində yenidən artıma rəvac verib. Ekspertlər bu şəraitdə vurğulayır ki, iqtisadiyyatı enerji resurslarından, xüsusən də neftdən asılı olan ölkələr artıq ciddi çətinliklər yaşayır. Amma vaxtında diversifikasiyaya gedən ölkələr, məsələn, Azərbaycan üçün enerji resurslarının qiymətindəki dəyişikliklər getdikcə az əhəmiyyət kəsb edir. Çünki qeyri-neft sektorunda islahatlar artıq öz müsbət nəticələrini verir və ölkənin əsas gəlirləri məhz bu sahə üzrə formalaşır.
Azərbaycanda iqtisadi artım tempinin qorunub saxlanmasında qeyri-neft sektoru artıq xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan iqtisadiyyatında qeyri-neft sektoru üzrə artımlar ümumi iqtisadi artımları getdikcə üstələyir. Qeyri-neft sektorundakı artımın yüksək olmasının, iqtisadiyyatın və iqtisadi tempin dayanıqlılıq göstərməsinin nəticəsidir ki, dünya enerji bazarında yaşananların Azərbaycana təsiri minimal həddə enir. O da məlumdur ki, növbəti dövrdə də qeyri-neft sektorunun inkişafı prioritet olacaq. Bu, makroiqtisadi göstəricilərdə neftin payının azalmasına və neftdən asılılığın aradan qaldırılması prosesinin sürətlənməsinə imkan verəcək. Bütövlükdə, qeyri-neft sektorunda aparılan islahatlar nəticə etibarı ilə enerji resurslarından asılılığı daha sürətlə azaldır. Bütün bunlar həm də o deməkdir ki, qarşıdakı dövrdə dünya enerji bazarlarında baş verənlərin Azərbaycana təsiri hər hansı ciddi əhəmiyyət daşımayacaq. Amma Bakı bu bazarda baş verənləri enerji ehtiyatlarının mühüm ixracatçılarından biri kimi xüsusi diqqət mərkəzində saxlayır. Hazırda dünyada baş verən geosiyasi və hərbi gərginliklər, bir çox neft ölkəsində və ya ətrafında baş verən narahatlıqlar neft qiymətlərində kəskin bahalaşmanı istisna etmir. Çünki Venesuela ətrafında baş verən məsələlər öz həllini tapmayıb və bu ölkədə neft hasilatı kəskin aşağı düşüb. ABŞ sanksiyalarına görə Venesuelada neft satışı minimuma enib. İrana qarşı sanksiyalar daha da sərtləşib. İran öz tarixində ən az neft ixrac etdiyi dövrə qədəm qoyub. Sanksiya ilə bağlı may ayından bəri İranın neft ixracatı 500 min barrelə düşüb. Halbuki, İranın 3,5 milyon barrel ixracat potensialı var. Liviya ətrafında çox gərgin proseslər gedir. Liviyada da gündəlik potensial hasilat 1,8-2 milyon barrel civarındadır, amma heç bunun yarısı reallaşmır. Çinlə ABŞ arasında baş verən ticarət müharibəsi dünya ticarətinin zəifləməsinə və dolayısı ilə istehsalın azalmasına səbəb olmaqdadır. Bu da enerji resurslarının qiymətini yüksəldəcək faktorlar sırasındadır.Yəni hazırda neft qiymətlərini qaldıra biləcək amillər əsasən siyasi və hərbi faktorlarla bağlıdır. Xüsusən də ABŞ və İranın bir-birinə qarşı artan güc nümayişi real savaşa çevrilərsə, bu halda neftin qiymətinin asanlıqla 100 dollarlıq həddə çatması proqnozlaşdırılır.
İndilikdə ABŞ bölgəyə əlavələr cəmləşdirməkdə davam edir. İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun yüksək çinli nümayəndəsi Mürtəza Qurbani isə buna lazımi cavab veriləcəyini bildirir. Onun sözlərinə görə, İran məxfi silahının yardımı ilə Fars körfəzində ABŞ-ın hərbi gəmilərini dənizin dibinə göndərə bilər: "Düşmən Fars körfəzində ən kiçik ağılsızlığa yol verərsə, biz iki məxfi silahımızın köməyilə ABŞ-ın bütün ekipajını təyyarədaşıyan gəmilərlə dənizin dibinə göndərəcəyik". Bunlar fonunda Rusiyanın “Svobodnaya pressa” internet nəşri yazır ki, Yaxın Şərq üçüncü dünya savaşına yaxındır: “Yaxın Şərqdə savaş başlanması təhlükəsi gerçəkdən də gerçəkdir. Amerika gəmilərinin İran ərazisinə niyə yaxınlaşdığı aydın deyil, amma əməliyyat-taktiki silahların zərbəsinin hədəfi ola bilər. Nəticə kimi, Pentaqon öz qüvvəsini Fars körfəzinə cəmləşdirib ki, İranın hərbi cavab hərəkətini törətsin. Fars körfəzində baş verənlər “fəlakətin məşqi”dir. Yaxın Şərq ABŞ-ın bu dəfə İrana qarşı hazırladığı böyük savaşın kölgəsindədir”. Belə vəziyyət neft qiymətlərinin bahalaşmasına hazırda təsir göstərən əsas faktordur. Hesab edilir ki, hərbi-siyasi gərginliklər tam aradan qalxmasa, neft qiymətlərinin daha kəskin bahalaşması ehtimalı yüksəkdir. Digər tərəfdən, gələn ay OPEC+ dövlətlərinin iclasında qəbul ediləcək qərar da qiymətlərə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmək iqtidarındadır. Xatırladaq ki, OPEC+ Nazirlərin Birgə Monitorinq Komitəsinin son iclasında neft bazarı və makroiqtisadi inkişafın cari vəziyyətini təhlil edərək ticarət danışıqları, geosiyasi problemlər kimi ciddi qeyri-müəyyənliklərin mövcudluğu şəraitində iyun görüşünədək neft bazarının, xüsusilə də neft ehtiyatlarının monitorinqi və təhlilinin davam etdirilməsi məsləhət görülüb. İyunda keçiriləcək toplantıda hasilatın azaldılması ilə bağlı qərarın qəbul olunması qiymətləri xeyli yüksəldə bilər.
Qeyd edək ki, Nazirlərin Birgə Monitorinq Komitəsinin 15-ci iclasının iyunda Vyanada keçirilməsinə qərar verilib.
Tahir TAĞIYEV
