Dünya neft bazarında son günlərdə baş verən proseslər yenidən diqqəti bura yönəldib. Belə ki, son günlərə qədər neft qiymətlərində qeydə alınan sürətli artım ABŞ-ı ciddi narahat etdiyindən, prezident Donald Tramp məsələyə müdaxilə etdiyini açıqladı. Belə ki, ötən həftə ABŞ prezidenti OPEC-ə neftin qiymətini aşağı salmaları üçün müraciət etdiyini deyib: “Neftin qiyməti aşağı düşəcək. OPEC-ə müraciət etdim və neftin qiymətini aşağı salmalarının vacibliyini söylədim”.
ABŞ prezidentinin bu açıqlamasından sonra isə neftin qiyməti ucuzlaşmağa başlasa da, bu, müvəqqəti xarakter aldı. İrandan neft alışının dayandırılması istiqamətində ABŞ-ın atdığı addımlar, Venesuelada gərginləşən vəziyyət fonunda neft qiyməti yenidən artıma keçib. İran ordusunun baş qərargah rəisi Məhəmməd Baqerinin açıqlamaları da prosesə təsirsiz ötüşməyib. O bildirib ki, Hörmüz boğazından İran nefti keçməyəcəksə, başqalarının da nefti keçməyəcək. Bu fonda ABŞ-İran qarşıdurmasının artım ehtimalı neft qiymətlərinə təsir göstərməyə başlayıb. Hazırda dünya birjalarında neftin qiyməti yenidən artmıa keçib. “Brent” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 0,76 dollar artaraq 72,8 dollar təşkil edib. Azərbaycan neftinin də qiyməti bahalaşır. Belə ki, “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 1,02 dollar artaraq 75,55 dollar təşkil edib.
Ekspertlər isə bildirir ki, ABŞ-ın istəyinə rəğmən, OPEC özü də qiymətlərin ucuzlaşmasında maraqlı deyil. Əksinə, qiymətlərin bir qədər də yüksəlməsi üçün qurumun müəyyən gedişlər etməsi, hasilatı azaltması belə istisna deyil. Qeyd edək ki, artıq bu xüsusda OPEC+ formatı uğurlu şəkildə fəaliyyət göstərir və onun işində ən yaxından iştirak edən ölkələrdən biri də Azərbaycandır. Nazirlər Kabinetinin 2019-cu ilin birinci rübünün sosial-iqtisadi inkişafının yekunlarına və qarşıda duran vəzifələrə həsr olunan iclasında bu məsələyə toxunan prezident İlham Əliyev qeyd edib: “Bakıda bizim təşəbbüsümüzlə OPEC+ görüşü keçirilmişdir. Bildiyiniz kimi, Azərbaycan nəinki bu təşəbbüsün iştirakçısıdır, hətta bu təşəbbüsün, - əgər belə demək mümkündürsə, - müəlliflərindən biridir. Çünki OPEC-in baş katibinin Bakıda olan zaman açıqlaması bunu göstərir. Mən bunu özüm heç vaxt demirdim. Ancaq o bunu rəsmi qaydada bildirdi ki, hələ 2016-cı ildə Davos Ümumdünya İqtisadi Forumunda çıxış edərkən, paneldə suala cavab verərkən demişdim ki, neftin qiymətinin tənzimlənməsi üçün ən məqbul variant OPEC və iri qeyri-OPEC ölkələrinin birgə fəaliyyətidir. Onlar razılığa gəlməlidirlər ki, neftin qiyməti sabit qalsın. Hasilat aşağı düşməlidir və hər kəs buna əməl etməlidir. Ancaq o halda neftin qiyməti qalxa bilər. Əgər o vaxt neftin qiyməti təqribən 30 dollar ətrafında idisə, bu gün bu, 70 dollar ətrafındadır. Yəni, burada da Azərbaycan öz töhfəsini verir. Bizim dəvətimizlə OPEC və qeyri-OPEC ölkələrinin görüşü Bakıda keçirilmişdir. Adətən bu görüş OPEC-in mənzil-qərargahında keçirilir, bəzi hallarda başqa ölkələrdə, o cümlədən Bakıda”.
Hazırda Azərbaycanın təşəbbüsü ilə yaranan OPEC+ formatı neft qiymətlərinin tənzimlənməsində kifayət qədər mühüm rol oynayır. Bu arada xatırladaq ki, ötən il dekabrın 7-də Vyanada OPEC-ə üzv və qeyri-üzv dövlətlərin nazirlərinin beşinci görüşündə neft hasilatının gündəlik 1,2 milyon barrel azaldılması ilə bağlı razılıq əldə olunub. Yeni qərara əsasən, yanvardan etibarən Azərbaycan gündəlik hasilatın təxminən 20 min barrel azaldılması ilə bağlı öhdəlik götürüb. Sazişin müddəti iyunda başa çatır. Amma qiymətlərin tənzimlənməsi məqsədilə sazişin müddətinin uzadılması da gözlənilir.
Məhşur “BNP Paribas SA” bankının ekspertləri də bu fikirdədirlər ki, OPEC-ə üzv dövlətlər və tərəfdaşları neft istehsalının azaldılmasına dair sazişin müddətini ilin sonuna kimi artıra bilər. Qeyd olunur ki, hazırda investorlar mayın 2-də müddəti bitəcək olan ABŞ-ın İrandan neft alan ölkələrə tətbiq etdiyi güzəştə OPEC və müttəfiqlərinin necə reaksiya verəcəyini qiymətləndirməyə çalışır. Ağ Evdən edilən şərhə görə, digər istehsalçılar İran nefti ilə bağlı yaranacaq tədarük çatışmazlığını aradan qaldırmağa qadirdir. Lakin ən böyük neft ixracatçısı olan Səudiyyə Ərəbistanı bununla bağlı daha tez reaksiya verməkdə maraqlı görünmür. Beynəlxalq Valyuta Fondunun məlumatları da göstərir ki, Səudiyyə Ərəbistanının builki büdcəsini tarazlaması üçün neftin qiymətinin 85 dollaradək artması lazımdır. “BNP Paribas SA”ya görə, OPEC və müttəfiqlərinin iyundakı toplantıda neft hasilatının azaldılması ilə bağlı sazişin müddətini ilin sonunadək artırmaları üçün yaxşı fürsət var. Elə Rusiya prezidenti Vladimir Putin də bildirir ki, ABŞ-ın istəklərinin əksinə olaraq, OPEC-in istehsalla bağlı məhdudiyyətdən imtina etməsi ehtimal olunmur. O, OPEC-ə üzv ölkələrin istehsalı azaltmaqla bağlı sazişi tərk etməyi qiymətləndirdikləri barədə heç bir məlumatı olmadığını və belə bir qərarın alınmasının ehtimal edilmədiyini bildirib: “Qlobal neft bazarının ABŞ-ın İrana qarşı sanksiyalarına necə cavab verəcəyini isə deyə bilmərəm. Ümid edirəm ki, Səudiyyə Ərəbistanı İranın ixracı ilə bağlı mümkün azalmanı kompensasiya etmək üçün öz istehsalını artırmayacaq. OPEC-ə üzv ölkələrin mövcud razılaşmadan imtina edəcəkləri ehtimal olunmur”. Məhz bu vəziyyətdə neft qiymtələri yenidən yüksəlişə keçib.
Tahir TAĞIYEV
