İlham Şaban: “Qaz alıcıları konkret müəyyənləşmədən, qiymət razılaşdırılmadan boru xəttinin çəkilməsi risqlidir”
Azərbaycan qazının Avropaya nəqlini nəzərdə tutan “Cənub Qaz Dəhlizi” gələcəkdə genişlənəcəyi təqdirdə Türkmənistan, Qazaxıstan və İran mümkün əlavə mənbə olacaq. Bunu mətbuata açıqlamasında “International Market Analysis LTD” şirkətinin direktoru, məşhur ekspert Ariel Koen deyib.
Adıçəkilən ölkələrin “Cənub Qaz Dəhlizi”nə qoşulması perspektivindən danışan ekspert Trans-Xəzər qaz kəməri layihəsi ilə bağlı bir sıra məqamlara toxunub: “Uzun müddət Trans-Xəzər qaz kəmərinin tikintisi layihəsinin tərəfdarı olmuşam. Amma təəssüf ki, Xəzər regionunda hazırkı şərtlər dənizin dibi ilə boru çəkməyə imkan vermir. Əgər Aşqabad və Bakı razılığa gəlsələr və Rusiya ilə İran müdaxilə etməsələr, bu, əla layihə ola bilər. Çünki boru kəmərinin uzunluğu elə də çox deyil və Türkmənistanda bu kəmərlə qaz nəql etmək üçün kifayət qədər qaz ehtiyatı var. Türkmənistan qaz ehtiyatına görə dünyada dördüncü ölkədir”.
Ekspert əlavə edib ki, Qazaxıstan və İranla bağlı vəziyyət daha qəlizdir, çünki İranın şimaldakı ehtiyatları çox deyil, Qazaxıstan isə hazırda qazı daxili tələbat üçün istifadə edir, bundan başqa, ölkə qazı Mərkəzi Asiya-Çin qaz kəməri ilə Çinə ixrac edə bilər: “Əgər Qazaxıstanda iri qaz ehtiyatları aşkar olunsa və ölkə Trans-Xəzər qaz kəmərində iştirak üçün investor tapsa, o zaman bu boru kəməri ilə daha çox qaz nəql oluna bilər”.
Onun sözlərinə görə, hazırda Avropada qaza daha çox tələbat var: “Mən Avropanın enerji mənbələri ilə təmin olunması baxımından Türkmənistanı birinci, Qazaxıstanı ikinci və sanksiyalardan azad olunacağı və şimalda qaz ehtiyatları aşkar edəcəyi təqdirdə, İranı üçüncü sırada görürəm”.
O da məlumdur ki, Xəzərin statusu ilə bağlı razılıq əldə olunandan sonra Türkmənistan qazının Avropa bazarına çıxarılması ilə bağlı gözləntilər artır. Avropa İttifaqı bununla bağlı bir sıra təşəbbüslər göstərib. Əsas məsələ odur ki, Türkmənistan bununla bağlı səylərini artırsın. ABŞ Prezidenti Donald Tramp da Novruz bayramı münasibətilə Türkmənistan Prezidenti Qurbanqulu Berdıməhəmmədova göndərdiyi təbrik məktubunda yazıb ki, Xəzər dənizinin hüquqi statusu artıq müəyyən edildiyindən, Türkmənistanın öz qazını Qərbə ixrac etmək üçün mövcud imkanlardan istifadə edəcəyinə ümidlidir. Təbii ki, bu da yalnız Trans-Xəzər vasitəsilə reallaşdırıla bilər. Çünki ən uyğun variant sözügedən kəmərin tikilməsidir. O baxımdan, Ariel Koenin Trans-Xəzərlə bağlı səsləndirdiyi fikirləri ekspertlər necə dəyərləndirirlər?
Sözügedən məsələni “Bakı-Xəbər”ə şərh edən Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri İlham Şabanın sözlərinə görə, A.Koen regionu yaxşı bilən ekspert olsa da, bəzi məsələlərlə bağlı tələskənliyə yol verir: “Onun məlum yanaşması bir qədər reallıqdan uzaqdır. Niyə? Ona görə ki, təkcə boru kəmərini tikməklə məsələ bitmir. Tutaq ki, Azərbaycanla Türkmənistan bu kəməri tikdilər, bəs sonra? Ona görə də əvvəl Avropada Türkmənistan qazını alacaq dövlət və şirkətlər müəyyən olunmalıdır. Özü də həmin qazı onları qane edəcək qiymətə alsınlar. Ən nəhayət, tranzit ölkələri razı salacaq qiymət təklif olunmalıdır. Yalnız bütün bu razılaşmalar əldə ediləndən sonra Trans-Xəzər boru kəmərini çəkmək olar. Ancaq sadaladığım məsələlərlə bağlı ortada heç bir iş yoxdur. Bu faktorlar həll edilmədən, boru kəmərindən danışmaq tezdir. Qaz alıcıları konkret müəyyənləşmədən, qiymət razılaşdırılmadan boru xəttinin çəkilməsi risqlidir. Kəmərin tikintisini təkcə Rusiya və İranın siyasi razılığı ilə əlaqələndirmək doğru deyil. Bəziləri fikirləşə bilər ki, Avropa Rusiyadan qaz asılılığını Türkmənistan hesabına azaltmaq istəyir. Ancaq nəzərə almaq lazımdır ki, Rusiyanın təklif etdiyi qazın qiyməti Türkmənistanın təklif etdiyi qiymətdən ucuzdur. Türkmənistan qazın min kubmetrini 400 dollardan aşağı satmaq fikrində deyil. Başqa bir tərəfdən, havaların mülayim keçməsi ilə əlaqədar 2017-ci illə müqayisədə 2018-ci ildə Avropanın qaz istehlakı 2 faiz aşağı düşüb. Qaz istehlakı bu ilin 3 ayı ərzində də azalıb. Ona görə də tələsik hansısa proqnozların verilməsini doğru hesab etmirəm. Nəzərə almaq lazımdır ki, Avropada avtomobillərin sayı 3 dəfə artsa da, son 30 ildə benzin istehlakı artmır. Ona görə ki, ən müasir texnologiyalardan istifadə edilir. O baxımdan hesab edirəm ki, bu kimi faktorlar nəzərə alınmalıdır”.
Vidadi ORDAHALLI
