Bu gün Ermənistan üçün ən böyük problemlərdən biri regionda Azərbaycanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilən transmilli layihələrdən kənarda qalmasıdır. Belə vəziyyət işğalçı ölkənin sosial-iqtisadi durumunu getdikcə pisləşdirir. Bunu Azərbaycanın uğurla reallaşdırdığı mühüm layihələrdən biri sayılan Bakı-Tiflis-Qars (BTQ) dəmir yolu xəttinin timasalında da kifayət qədər aydın görmək olar. Məhz bu xəttin işə düşməsi Ermənistanın tranzit ölkəyə çevrilmək üçün son ümidlərinin üzərindən birdəfəlik xətt çəkdi.
İrəvanı narahat edən daha bir məqam Bakı-Tiflis-Qarsın, ümumiyyətlə, digər nəqliyyat layihələrinin Azərbaycanı getdikcə daha güclü ölkəyə çevirməsidir. Faktdır ki, “Şərq-Qərb” və “Şimal-Cənub” nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişdiyi məkanda yerləşən Azərbaycan indi regionun tranzit imkanlarının genişləndirilməsində həlledici rol oynayır, onu mühüm nəqliyyat və logistika mərkəzinə çevirir. Hazırda nəqliyyat-logistika və tranzit potensialının inkişaf etdirilməsi ölkəmizin prioritet məsələlərindən biridir. Bu istiqamətdə Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolunun, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının, Abşeron Logistika Mərkəzinin tikintisi kimi layihələr artıq reallaşdırılıb, “Şimal-Cənub”, “Şərq-Qərb” və “Cənub-Qərb” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin reallaşdırılması davam edir. Bu dəhlizlər ölkəmizin iqtisadi qüdrətini daha da artırır. Eyni zamanda, həmin layihələrə beynəlxalq maraq da sürətlə artır. Məsələn, elə Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu ilə daşımalara maraq göstərən ölkələrin sayı get-gedə artmaqdadır. Bir çox ölkə, xüsusilə Şərq ölkələri Çin tərəfindən irəli sürülən “Bir kəmər- Bir yol” layihəsi çərçivəsində Bakı-Tiflis-Qarsdan istifadə edilməsinə xüsusi maraq göstərir. Orta Asiya ölkələri üçün Bakı-Tiflis-Qarsın əhəmiyyəti artır. Məsələn, məlumdur ki, Qazaxıstandan sonra Özbəkistanın infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi və 2018-2022-ci illərdə yükdaşımalarının xarici ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsinə dair kompleks proqramda bu dəmir yoluna qoşulma nəzərdə tutulur. Bu ölkə Nəvai-Türkmənbaşı-Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu nəqliyyat dəhlizinin istifadə edilməsində maraqlıdır. Həmin dəhliz Özbəkistan, Türkmənistan, Azərbaycan və Gürcüstan dəmir yollarını Türkiyənin nəqliyyat şəbəkəsi ilə birləşdirəcək. Onu da bildirək ki, Bakı-Tiflis-Qars xəttilə ilkin mərhələdə yükdaşımaların həcmi illik 6,5 milyon ton səviyyəsindədir. Amma bura daha çox ölkələrin cəlbi yükdaşımaların həcmində böyük artım olacağını göstərir. Digər tərəfdən, gələn ildən bu yolla sərnişindaşıma da həyata keçiriləcək. Bu isə Bakı-Tiflis-Qarsın əhəmiyytinin daha da artması deməkdir.
Başqa bir önəmli məqam da odur ki, Bakı-Tiflis-Qars tezliklə Naxçıvana kimi uzanacaq. Türkiyənin nəqliyyat və infrastruktur naziri Mehmet Cahit Turhan qeyd edir ki, Qars-İğdır-Naxçıvan dəmiryolunun inşası üçün tenderə hazırlıq işləri aparılır: "Məlum olduğu kimi, Qars-İğdır-Naxçıvan dəmir yolu ötən ilin oktyabr ayında istifadəyə verilən Bakı-Tiflis-Qarsın dəmir yolu layihəsinin davamıdır. Bu xətt Qarsda tikintisi hələ davam edən logistik mərkəzlə də bağlı olacaq". Bütün bunlar, öz növbəsində, Naxçıvaınn blokadadan çıxmasına önəmli bir töhfə olacaq. Türkiyənin Azərbaycandakı səfiri Erkan Özoral da bildirir ki, Türkiyənin Qars şəhəri ilə Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında dəmir yolu xəttinin tikintisi üzrə işlər başlayıb. Səfirin sözlərinə görə, bu istiqamətdə işlər Bakı-Tiflis-Qars layihəsi çərçivəsində aparılır: "Biz Qarsa tikintisi davam etdirilən logistik mərkəz qismində baxırıq. İşlərin indi hansı mərhələdə olduğunu deməyə çətinlik çəkirəm, lakin böyük ehtimalla, yaxın iki ildə başa çatacaq. Hazırda Bakı-Tiflis-Qars layihəsinin davam etdirilməsi işləri görülür. Söhbət dəmir yolunun Qarsdan Naxçıvana uzadılmasından gedir və bu istiqamətdə işlər artıq başlayıb". Diplomat qeyd edib ki, Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu Türkiyəni Avropa ilə bağlayan hissədir: "Hazırda BTQ ilə Qazaxıstandan Mersin limanına yükdaşıma həyata keçirilir. Bəzi yüklər Rusiyadan Türkiyə və Avropaya tədarük olunur. Gələcəkdə yükdaşıma həcminin nə qədər olacağını dəqiq demək çətindir, lakin deyə bilərəm ki, bütün potensialdan istifadə olunacaq". Bütün bunlar isə Ermənistanda böyük narahatlığa yol açıb. Baş verənlərlə bağlı Ermənistanın “verelq.am” saytı yazır: “Türkiyənin Qars şəhərini Naxçıvanla birləşdirəcək Qars-İğdır-Aralıq-Dilucu dəmiryolunun inşaat işləri bu günlərdə start götürüb. Bunu Türkiyənin Azərbaycandakı səfiri bildirib. Yada salaq ki, əvvəllər bildirildiyi kimi, Türkiyə Naxçıvanla azad iqtisadi zona yaradır. Naxçıvan Ankaranın xarici siyasətində Ermənistana qarşı alət və pantürkçü strategiya çərçivəsində Azərbaycan Respublikası ilə birləşdirilməsi üçün Ermənistanın Naxçıvana bitişik zonası olan Sünikə qarşı əməliyyat meydanı kimi nəzərdən keçirilib.
Türkiyə Naxçıvanda iqtisadi, kommunikasiya və başqa proqramlar gerçəkləşdirərək Naxçıvanı bölgəsəl subyektə, orada cəmlənmiş yetərincə güclü hərbi potensial vasitəsilə bu ərazinin Ermənistanla sərhədini daim gərginlikdə saxlaya biləcəyi amilə çevirməyə və bununla da İrəvanı istənilən an gərək ola biləcək böyük hərbi resurs toplamağa vadar etməyə səy göstərir.
Bundan savayı, dəmir yolunun Türkiyə-Naxçıvan-İran-Fars körfəzi istiqaməti üçün iqtisadi və kommunikasiya önəmi olacaq, muxtariyyəti tranzit dəhlizinə və logistik mərkəzə döndərəcək. Bu layihənin hərbi əhəmiyyəti də ola bilər.
Türkiyə və Azərbaycan əvvəllər Qarsda Naxçıvan Əlahiddə Ümumqoşun Ordusunun da birləşdiyi birgə hərbi təlimlər keçirib. Böyük sayda Türkiyə qoşunu dəmir yolu sayəsində Naxçıvana göndərilə bilər, bununla da gərəkən zaman operativ şəkildə Azərbaycanın köməyinə çata bilər. Bundan başqa, Azərbaycan yeni dəmir yolu ilə Türkiyədən Naxçıvan üçün silah və döyüş sursatı ala bilər”.
Bütün bunlar Bakı-Tiflis-Qarsın Ermənistan üçün daha böyük qorxu mənbəyinə çevrilməkdə olduğunu göstərir.
Nahid SALAYEV
