ABŞ-ın İrana qarşı yeni sanksiyalarının dünya neft bazarına təsiri yenidən xüsusi diqqət mərkəzindədir. Artıq sanksiyalar qüvvəyə mindikdən sonra neft bazarında yenidən qiymət artımı müşahidə olunur. Digər tərəfdən belə görünür ki, ABŞ Donald Tramp hakimiyyətdə olduğu müddətdə İrana qarşı sərt mövqedə olacaq. Ən azından, bu amil neft bazarında qiymətləri yüksək həddə saxlayan əsas vasitələrdən biri olacaq.
Eyni zamanda, ABŞ-ın Venesuela ilə kəskinləşən münasibətləri, Liviyada baş verən olaylar, İraqda qeyri-sabitlik və digər amillər də neft bazarına əvvəlki kimi təsir etməkdədir. Ekspertlər belə vəziyyətdə neft qiymətlərinin, ən azından, 70-80 dollarlıq həddə qalacağını proqnozlaşdırır. Bu mənada, Azərbaycanın da neft qiyməti ilə bağlı siyasətinin mövcud reallıqlara tam cavab verdiyi vurğulanır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, ölkəmiz bu məsələdə yenə də ehtiyatlı mövqedən çıxış edərək, gələn il üçün neftin büdcə qiymətini 60 dollardan hesablayıb. Lakin qiymətlərin gələn il üçün bundan yüksək olacağı və ölkənin neftdən daha çox gəlir əldə etdəcəyi proqnozlaşdırılır.
Maliyyə nazirinin birinci müavini İlqar Fətizadə qeyd edir ki, 2019-cu il üçün dövlət büdcəsinin gəlirləri ümumi daxili məhsulun 28 faizi həcmində olmaqla, mütləq ifadədə 22 milyard 918 milyon manat təşkil edəcək: "Bu da cari illə müqayisədə 769 milyon manat və ya 3,5 faiz çoxdur. Gəlirlərin 9 milyard 217 milyon manatı və ya 40,2 faizi qeyri-neft sektoru üzrə daxilolmaların, 13 milyard 700 milyon manatı və ya 59,8 faizi neft gəlirlərinin payına düşəcək". Nazir müavini diqqətə çatıdırb ki, gələn ildə ümumi daxili məhsulun 3,6 faizlik, qeyri-neft sektorunda 3,9 faizlik real artım sürəti, dövlət büdcəsi və Dövlət Neft Fondunun gəlirlərinin hesablanmasında isə bir barrel xam neftin satış qiyməti 60 ABŞ dolları səviyyəsində qəbul edilib: "Bütövlükdə dünya iqtisadiyyatında cərəyan edən proseslərin Azərbaycan iqtisadiyyatına mənfi təsirinin qarşısının alınması 2019-cu ildə həyata keçiriləcək monetar və fiskal siyasətin əsas prioritetlərindən biri kimi gündəlikdə durmaqdadır".
Ümumiyyətlə, görünən həm də budur ki, Azərbaycan büdcə gəlirlərinin formalaşmasında neftdən asılılığın azaldılmasına çalışır. Amma dünya bazarlarındakı vəziyyət göstərir ki, gələn il üçün ölkənin neft gəlirləri nəzərdə tutulduğundan artıq olacaq. Çünki dünya bazarlarında mövcud durum bunu diqtə edir. Rusiyanın Milli Enerji Təhlükəsizliyi Fondunun aparıcı eksperti Stanislav Mitraxoviç bildirir ki, ABŞ-İran ziddiyyətlərinin kəskinləşməsi neftin qiymətini hətta 100 dollarlıq həddə də qaldıra bilər. Ekspert fikrini bununla əsaslandırır ki, ABŞ təzyiqlərini daha da artırarsa və 3-cü ölkələr tərəfindən İran neftinin idxalının azaldılmasına nail olarsa, İran hökuməti müəyyən sərt addımlara əl ata, o cümlədən Hörmüz boğazını bağlaya bilər. O, bu şəraitdə neftin asanlıqla 100 dollarlıq həddə qalxacağını proqnozlaşdırır: “Bu proseslər İran hökumətini Hörmüz boğazının bağlanması kimi sərt cavab tədbirləri görməyə təhrik edə bilər. Onda neft qıtlığı təhlükəsi yaranar, qiymətlər artmağa başlayar. Hörmüz boğazının bağlanması mümkün olsa da, nisbətən az ehtimal olunan hadisədir”.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin icraçı direktoru Fatih Birol da bildirir ki, Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt və Rusiya neft istehsalını artırmasa, qiymət yüksəlişi qaçılmazdır. O qeyd edib ki, dünyada neftə olan tələbat hələ də sürətlə artır: “İstehsal baxımından iki problem var. Bunların biri Venesuela, digəri də İrandır. Venesuela yaxın müddətə qədər 2,4 milyon barrel neft istehsal edirdi. Hazırda bu göstərici 1,2 milyon barrelə düşüb. Neft tarixində istehsalın bu qədər qısa müddətdə və belə böyük həcmdə azaldığı başqa ölkə olmayıb. İstehsal daha da azala bilər. İran isə gündəlik 2,7 milyon barrel neft istehsal edirdi. Hazırda hasilat 1,8 milyon barrelə düşüb. ABŞ-ın sanksiyalarından sonra İranın neft istehsalının hansı həcmdə azalacağı isə sual altındadır”. Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt və Rusiyanın neft istehsalını daha da artırmalı olduğunu deyən IEA-nın icraçı direktoru qeyd edib: “Yoxsa neftin qiymətində yenidən sıçrayış ola bilər. Lakin həmin ölkələrin məsuliyyəti öz üzərlərinə götürərək qiymətin daha çox artmasına mane olacaqlarını düşünürəm”. İranın neft naziri Bijan Zəngənə isə qeyd edir ki, dünyada heç bir ölkə İran neftini əvəz edəcək gücdə deyil. O, bir müddətdir neft qiymətlərindəki rəqslənmələrə diqqət çəkərək, ABŞ-ın İran neftinə qarşı sanksiyalar cəhdinin davam etdiyi müddətdə bazarlardakı qiymət qeyri-stabilliyinin də dayanmayacağını bildirib. Bu isə neft qiymətlərinin yüksələn xətt üzrə hərəkətini qaçılmaz edir. Beynəlxalq Valyuta Fondu və digər maliyyə qurumları İran ətrafındakı gərginlikdən sonra neftin qiymətinin kəskin artacağından narahatdır. Beynəlxalq Valyuta Fondu da sözügedən problem kəskinləşəcəyi təqdirdə qiymətin artacağını proqnozlaşdırır. Bu da dünya bazarında neft qıtlığının yaranması təhlükəsilə bağlıdır. Hər halda, neftin qiymətinin kəskin bahalaşacağı ilə bağlı proqnozlar realdır.
Tahir TAĞIYEV
