Ermənistanda baş verən son proseslər bu ölkədə xaotik bir vəziyyətin formalaşmasına, tənəzzül prosesinin daha geniş miqyas almasına səbəb olmaqdadır. Bütün bunların Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə hansı formada təsir göstərəcəyi də indi xüsusi aktuallıq kəsb edir. Digər tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, Qarabağ kartı Ermənistanda istənilən siyasi qüvvə üçün mövqe baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Elə hakimiyyəti tədricən ələ keçirməyə hazırlaşan yeni etiraz hərəkatının lideri, parlamentin deputatı Nikol Paşinyan üçün də.
Qeyd edək ki, Paşinyan özü baş nazir təyin edilməyənə qədər kütləvi aksiyaları davam etdirəcəyinə söz verib. Bildirib ki, bu məsələ meydanda həll olunub. Amma Ermənistanın baş nazirinin səlahiyyətlərinin müvəqqəti icraçısı Karen Karapetyan qeyd edir ki, Ermənistan baş naziri küçələrdə yox, yalnız parlamentdə seçilməlidir: “Siyasi partiyalar razılaşsa, o zaman növbədənkənar seçkilər keçirmək olar. Paşinyanı və ya digərlərini baş nazir kimi görmək istəyirlər. Bəs kriteriyalar haradadır? Bunun üçün seçki var. Ona görə də gəlin növbədənkənar parlament seçkisi keçirək. Xalq Paşinyanı seçmək istəyirsə, o zaman onu qanuni seçkilərdə seçsin. Baş nazir küçələrdə seçilmir”. Amma artıq “Yelk” fraksiyası Nikol Paşinyanın baş nazir vəzifəsinə namizədliyini irəli sürüb. Bununla bağlı fraksiyanın yaydığı bəyanatda vurğulanır: “Fraksiya Nikol Paşinyanın Ermənistanın baş naziri vəzifəsinə namizədliyini irəli sürmək qərarına gəlib”. Nikol Paşinyan açıq şəkildə bəyan edib ki, Respublika Partiyasının heç bir üzvü Ermənistanın baş naziri ola bilməz. Yəni o, Karen Karapetyanın baş nazir seçilməsinə və onun idarəçiliyi altında növbədənkənar parlament seçkilərinə gedilməsinə razılıq verməyib. Belə vəziyyətdə Ermənistanda cəmiyyətlə iqtidar arasında vəziyyətin daha da kəskinləşməsi gözlənir. Amma “Daşnaksütyun” Partiyasının hakim koalisiyadan çıxması, Ermənistanın ana müxalifəti sayılan “Tsarukyan“ blokunun etirazçıların tərəfinə keçməsi Paşinyanın mövqelərini gücləndirir. Məlumatlara görə, Paşinyanla “Tsarukyan“ blokunun lideri və iş adamı Haqik Tsarukyan arasında görüş olub. Burada yaranmış daxili siyasət vəziyyəti və ondan mümkün çıxış yolları müzakirə edilib. Tərəflər növbəti görüş üçün razılaşıb. Bundan əvvəl isə Haqik Tsarukyanla məşhur rusiyalı milyarder Samvel Karapetyan arasında görüş baş tutub. Karapetyanın Tsarukyana baş nazir postunu və Respublika Partiyası ilə koalisiya hökuməti yaratmağı təklif etdiyi bildirilir. Çarukyan bu təklifi rədd edib və etirazlara qoşulub. Bütün bunlardan sonra Paşinyan Karen Karapetyanın hamisi sayılan Samvel Karapetyana mesaj göndərib: “Bəzi biznesmenlər özlərini Karen Karapetyanın tərəfdarı sayır və öz fikirlərini Moskvanın mövqeyi kimi təqdim etməyə cəhd edirlər. Mən bu şəxslərə demək istəyirəm ki, Ermənistan Respublikası icarəyə verilən ərazi deyil. Başınız girmədiyi yerə burnunuzu soxmayın”. Çox güman ki, bundan sonra Nikol Paşinyanla danışıqlar apara biləcək yeganə legitim tərəf kimi prezident Armen Sarkisyanın adı hallanacaq. Çünki Paşinyan Karen Karapetyanın hətta Respublika Partiyasından istefa verdikdən sonra belə baş nazir olmasına razı deyil.
Digər tərəfdən, Paşinyanın hakimiyyətə gəlmək üçün keçmiş prezidentlər Levon Ter-Petrosyan və Robert Köçəryan, həmçinin Dağlıq Qarabağ separatçılarının lideri Bako Saakyanla sözləşməyə girdiyi barədə məlumatlar var. Xatırladaq ki, aprelin 23-də Serj Sarkisyanın istefa verməsindən bir neçə saat əvvəl keçirilən təhlükəsizlik müşavirəsində, prezident Armen Sarkisyan, baş nazirin müavini Karen Karapetyan və parlament sədri Ara Babloyanla yanaşı, Bako Saakyan da iştirak edib. Dağlıq Qarabağ separatçılarının lideri sonradan Ermənistanın keçmiş prezidenti Levon Ter-Petrosyan və onun xələfi Robert Köçəryanla görüşüb. Yayılan məlumatlara görə, görüşlərdə Ermənistanda yaranmış daxili siyasi vəziyyətə toxunulub. Adının açıqlanmamasını istəyən bəzi mənbələr isə Saakyanın Paşinyanla da görüşdüyünü bildirib. Bütün bu görüşlər isə Saakyanın qurulması mümkün görünən yeni hökumətin formalaşması istiqamətində aparılan danışıqlarda iştirak etdiyini deməyə əsas verir. Həmçinin, Levon Ter-Petrosyan-Robert Köçəryan-Bako Saakyan-Nikol Paşinyan dördbucağında ciddi sövdələşmələrin olduğunu da istisna etmək olmaz. Beləliklə, yaranmış vəziyyətdə Paşinyanın hakimiyyətə gəlmək ehtimalı artır. Bu şəxsin Qarabağ məsələsində danışıqları davam etdirməsi, ümumiyyətlə, hansı mövqe tutacağı isə xüsusi maraq doğurur. Rusiyanın Sosial Tədqiqatlar Ekspert İnstitutunun ekspertlər şurasının rəhbəri Qleq Kuznetsov “Vzqlyad” qəzetinə müsahibəsində bu məqama toxunarkən aşağıdakılara diqqət yetirməyi vacib sayır: “Ermənistan daim xarici təzyiq altında olan dövlətdir. Ermənistanın daxilində dövlətçilik tənəzzülə uğrayarsa, o, iqtidarsız dövlətə çevriləcək. Ermənistanda hakimiyyət qışqırıqlarla formalaşacaqsa, deməli, İrəvanda beynəlxalq səviyyədə tanınmış hökumət olmayacaq. Ermənistanı əhatə edən dövlətlərin, ilk növbədə Türkiyə və Azərbaycanın isə Ermənistan qarşısında öhdəliklərini yerinə yetirmək kimi mükəlləfiyyəti yoxdur. Bir paytaxta iki hakimiyyətin – biri meydanda, digəri parlamentdə - olduğu istənilən vəziyyətdə Qarabağ münaqişəsinin donu dərhal açılacaq. Çox qan axıdılacaq və bunun Ermənistan üçün necə bitəcəyi məlum deyil. Münaqişənin tarixinə nəzər salsaq, yada düşər ki, Azərbaycan Qarabağda məhz Bakıda hakimiyyətin çox zəif olduğu vaxtlarda qorxunc hərbi uğursuzluqlar yaşamışdı. O vaxt hakimiyyət elə bu cür dəli fanatikə - Xalq Cəbhəsinin lideri Əbülfəz Elçibəyə məxsus idi və o, dövləti nəzarəti altında saxlaya bilmirdi. İndi buna bənzər vəziyyət Ermənistanda yaranır”.
Qeyd edilənlərdən belə bəlli olur ki, qarşıdakı dövr ərzində Ermənistanın daha zəif duruma düşməsini gözləmək olar. Avropanın Erməni İttifaqları Forumunun vitse-prezidenti Vladimir Poqosyan bildirir ki, baş verən hadisələr Ermənistandan kapital axınını sürətləndirib. Onun sözlərinə görə, Nikol Paşinyan indi artıq ciddi strateji səhvlərə yol verir və bu səhvlər qaçılmaz nəticələrə gətirib çıxara bilər.
Poqosyan hesab edir ki, Ermənistanda bir sıra nazirlər, həmçinin Mərkəzi Bankın başçısı valyutanın ölkədən çıxarılmaması üçün vəzifələrindən kənarlaşdırılaraq həbs edilməli idi. O bu fikirdədir ki, cinayətkarların məsuliyyətdən qaçmamaları üçün dövlət sərhədləri bağlanmalı idi. Poqosyan Paşinyanın boş xəzinə ilə hakimiyyətə gələcəyini, ölkədə xaos vəziyyətinin yaranacağını da qeyd edib. Həqiqətən də siyasi destabilizasiya ilə bərabər ölkənin çökməkdə olan iqtisadiyyatı daha da pisləşməyə başlayıb. “Qraparak” qəzetinin iddiasına görə, ölkədən son bir neçə gündə kapital axını artıb. Bəzi investorlar isə ölkəyə yatırım niyyətlərindən müvəqqəti imtina etməli olub. Ən böyük itki isə erməni əsilli rusiyalı iş adamı Kamo Avaqumyanla bağlı olub. O, etirazların başlanmasından sonra ölkəyə yatırmaq istədiyi 100 milyon dollarlıq investisiyadan imtina edib. Bütün bunlar Ermənistanın daha zəif duruma düşməsi ilə müşayiət olunacaq vacib məqamlar sayılır. Digər tərəfdən, belə vəziyyət erməni ordusunun durumunu da pisləşdirir və hərbçilərin də siyasətə qatılması vəziyyəti ağırlaşdırır. Məhz bu şəraitdə erməni ordusunun Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə müqavimət imkanı daha da aşağı səviyyəyə düşür. Bütün bunlar Qarabağ məsələsində düşmənin mövqelərinrin hər istiqamətdə daha sürətlə zəiflədiyini deməyə əsas verir. "Baku International Policy and Security Network" ekspert qrupunun rəhbəri, təhlükəsizlik və beynəlxalq məsələlər üzrə ekspert, professor Elxan Ələsgərov bu fonda qeyd edir ki, Ermənistandakı proseslər uzunmüddətli və xaotik hal alacaq. Politoloq bunun səbəbini mövcud parlamentin əksəriyyətinin “Qarabağ klanı“nın üzvlərindən ibarət olması ilə əlaqələndirib: “Bu fonda Ermənistandakı ziddiyyətlər daha da dərinləşir. Hətta Ermənistanın Eçmiədzin şəhərində “Yerkrapa” Müharibə Könüllüləri İttifaqının vitse-prezidentinin öldürülməsi ilk qanın tökülməsinə dəlalət edir. Ermənistandakı proseslər uzunmüddətli və xaotik hal alacaq. Çünki Paşinyan köklü dəyişikliklər istəyir. Lakin mövcud oliqarxlar, “Qarabağ klanı“və “Daşnaksütyun“ Partiyası sonuna qədər prosesin əleyhinə gedəcək. Paşinyanın bu qalibiyyətin altına adını nə dərəcədə yaza biləcəyi hələ sual alındadır. Lakin indidən ortaya çoxlu ziddiyyətlərin çıxacağı məlumdur”. Ekspert Ermənistandakı proseslərin regionda bir sıra geosiyasi dəyişiklərə gətirib çıxaracağını bildirir: “ Qərb Ukrayna kimi Ermənistanı da Rusiyanın təsir dairəsindən çıxara bilsə və Paşinyanın planı baş tutsa, regionda vəziyyət dəyişəcək. Çünki Ermənistanda küçələrdə qərbyönümlü qrant təşkilatların nümayəndələri əsas rol oynayır. Qərbyönümlülərin üstünlüyü artsa, bu, Cənubi Qafqazda, xüsusilə də Azərbaycanla sərhəddə yeni bir vəziyyət yarada bilər. Bu fonda Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ siyasəti müəyyən dəyişiklilərə məruz qalacaq. Prezident Administrasiyasının rəhbəri Ramiz Mehdiyevin söylədiyi kimi, Azərbaycanın əlində güclü hərbi və siyasi vasitələr var. Soçidə təhlükəsizlik üzrə toplantının davam etdiyi bir vaxtda Bakının bunu öncədən bəyan etməsi onu göstərir ki, Azərbaycan hazırda təmkinli davranır və problemin gələcək həlli yollarını nəzərdən keçirir. Danışıqlar fayda verməsə, başqa yola əl atılacaq. Ümumiyyətlə, “Qarabağ klanı“nın Ermənistanda mövcud mövqelərinin qırılması Qarabağ separatçılarının lideri Bako Saakyanın da getməsi deməkdir. Çünki o da Sarkisyanın əlaltısıdır. Bu fonda Dağlıq Qarabağda siyasi ab-hava dəyişiləcək. Ermənistandakı qeyri-stabillik avtomatik Qarabağ ermənilərinə də sirayət edəcək. Beləliklə, Paşinyanın dövründə Qarabağ ermənilərini əvvəlki üsullarla saxlamaq mümkün olmayacaq. Bu hadisələr isə özlüyündə Azərbaycanın lehinədir.
Sarkisyanın gedişinin bir səbəbkarı da Azərbaycan prezidentidir. Azərbaycan prezidenti öz dünyagörüşü və doğru siyasəti ilə Sarkisyanı erməni mentalitetində uduzmağa vadar etdi. Ermənistan iqtisadi, siyasi və hərbi sahədə faktiki Azərbaycana uduzdu və açıq-aşkar Qafqazda Ermənistan-Azərbaycan qarşıdurmasında Azərbaycana tab gətir bilmədi”. Bütün bunlar isə öz növbəsində yaxın tezlikdə Qarabağ məsələsində ciddi yeniliklərin olmasını istisna etmir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
