çərşənbə axşamı günü, 17 noyabr 2026
     

Er­mə­ni­lər də da­xil, dün­ya xa­dim­lə­ri­nin Ba­kı kon­fran­sı er­mə­ni tə­ca­vü­zü­nü və ta­ri­xi sax­ta­kar­lı­ğı­nı if­şa edən şok el­mi hə­qi­qət­lər aş­kar­la­dı... - FOTO / YENİLƏNDİ

Image


Ba­kı­da "Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si: mən­şə­yi, sülh­mə­ram­lı­lıq və və­tən­daş cə­miy­yə­ti­nin ro­lu" möv­zu­sun­da bey­nəl­xalq el­mi-prak­tik kon­frans ke­çi­ri­lib. Kon­frans­da bil­di­ri­lib ki, 25 il­dən ar­tıq­dır Er­mə­nis­tan-Azər­bay­can, Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si Cə­nu­bi Qaf­qaz­da sülh və əmi­na­man­lıq üçün cid­di təh­lü­kə ola­raq qa­lır. Mü­na­qi­şə il­lə­ri ər­zin­də 10 min­lər­lə in­san hə­lak olub, 1 mil­yon­dan ar­tıq in­san öz yurd-yu­va­sın­dan qaç­qın və köç­kün dü­şüb. Azər­bay­can tor­paq­la­rı­nın 20%-ə qə­də­ri er­mə­ni si­lah­lı qüv­və­lə­ri tə­rə­fin­dən iş­ğal olu­nub.

Bu il­lər ər­zin­də mü­na­qi­şə­nin həl­li­nə na­il olun­ma­yıb. Bu­na sə­bəb, bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yə­tin pas­siv­li­yi ilə ya­na­şı, Er­mə­nis­tan rəh­bər­li­yi­nin (ha­ki­miy­yə­ti­nin) tə­ca­vüz­kar si­ya­sə­ti, Er­mə­nis­tan si­lah­lı qüv­və­lə­ri­nin Azər­bay­ca­nın iş­ğal olun­muş əra­zi­lə­rin­dən çı­xa­rıl­ma­sı­nı tə­ləb edən BMT-nin və di­gər təş­ki­lat­la­rın çox­say­lı qət­na­mə­lə­ri­ni ye­ri­nə ye­tir­mək is­tə­mə­mə­si­dir. Be­lə mü­na­si­bət Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin miq­ya­sı­nın ge­niş­lən­mə­si­nə sə­bəb ol­du. 2016-cı ilin ap­rel ayı­nın əv­vəl­lə­rin­də Qa­ra­bağ cəb­hə­sin­də qı­sa­müd­dət­li hər­bi əmə­liy­yat­la­rın bər­pa­sı nə­ti­cə­sin­də Azər­bay­can Si­lah­lı Qüv­və­lə­ri er­mə­ni iş­ğa­lı al­tın­da olan bə­zi stra­te­ji va­cib əra­zi­lə­ri azad et­mə­yə na­il ol­du. Hər iki tə­rəf it­ki­lər­lə üz­ləş­di. La­kin Azər­bay­can Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin sülh yo­lu ilə həl­lin­dən im­ti­na et­mir və mə­sə­lə­nin sülh yo­lu ilə ni­zam­lan­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də ax­ta­rış­la­rı da­vam et­di­rir.

Qeyd olu­nub ki, 6 de­kabr 2016-cı il ta­ri­xin­də Ba­kı­da Azər­bay­can və Er­mə­nis­ta­nın bir qrup ic­ti­mai xa­dim və sülh­mə­ram­lı­la­rı bir­lə­şib "Er­mə­nis­tan və Azər­bay­can ara­sın­da sülh plat­for­ma­sı" ya­ra­dıb. Son ay­lar ər­zin­də hə­min "plat­for­ma"ya çox say­da er­mə­ni fə­al­la­rı, baş­qa xalq­la­rın və öl­kə­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri qa­tı­lıb. Məhz bu sülh­mə­ram­lı mis­si­ya­nı ge­niş­lən­dir­mək və müx­tə­lif öl­kə­lə­rin si­ya­si, el­mi bir­lik­lə­ri­ni cəlb et­mək məq­sə­di­lə Ba­kı­da "Qaf­qaz Ta­rix Mər­kə­zi" İc­ti­mai Bir­li­yi tə­rə­fin­dən təş­kil olun­muş "Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si: mən­şə­yi, sülh­mə­ram­lı­lıq və və­tən­daş cə­miy­yə­ti­nin ro­lu" ad­lı Bey­nəl­xalq el­mi-prak­tik kon­frans ke­çi­ril­di. Bey­nəl­xalq kon­frans ta­ri­xi su­al­la­ra, bey­nəl­xalq dia­lo­qun ge­niş­lən­di­ril­mə­si­nə və Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­li yol­la­rı­nın ta­pıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də Azər­bay­can-Er­mə­nis­tan dia­lo­qu­na həsr edi­lib. Təd­bir­də Azər­bay­can, Gür­cüs­tan, Ru­si­ya, Tür­ki­yə, Qa­za­xıs­tan, Ka­na­da, Uk­ray­na, İs­veç, Öz­bə­kis­tan alim­lə­ri, si­ya­sət­çi­lə­ri, ic­ti­mai xa­dim­lə­ri, həm­çi­nin er­mə­ni ic­ti­mai xa­dim­lə­ri, təd­qi­qat­çı­la­rı iş­ti­rak edib. Müx­tə­lif öl­kə­lər­dən 50-dən çox alim və si­ya­sət­çi­nin qa­tıl­dı­ğı təd­bir­də, həm­çi­nin, Azər­bay­ca­nın döv­lət struk­tur­la­rı­nın, dip­lo­ma­tik mis­si­ya­la­rın təm­sil­çi­lə­ri, Ba­kı­da ak­kre­di­tə olun­muş bey­nəl­xalq təş­ki­lat­la­rın nü­ma­yən­də­lə­ri də iş­ti­rak edib.

Er­mə­ni təd­qi­qat­çı Ba­kı­da be­lə de­di:"İn­san­lar er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri­nin uy­dur­du­ğu sax­ta ta­ri­xə gö­rə məhv olur..."

İn­san­lar er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri tə­rə­fin­dən uy­du­rul­muş sax­ta ta­ri­xə gö­rə məhv olur. "Trend"in mə­lu­ma­lı­na gö­rə, bu­nu Uk­ray­na­dan olan təd­qi­qat­çı, əs­lən Dağ­lıq Qa­ra­bağ­dan olan Ar­tur Ağa­ca­nov Ba­kı­da "Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si: mən­şə­yi, sülh­mə­ram­lı­lıq və və­tən­daş cə­miy­yə­ti­nin ro­lu" möv­zu­sun­da ke­çi­ri­lən bey­nəl­xalq el­mi-prak­tik kon­frans­da de­yib.

O qeyd edib ki, əsr­lər bo­yu Qa­ra­bağ tor­pa­ğı müx­tə­lif mü­ha­ri­bə və mü­na­qi­şə­lər mey­da­nı ola­raq qa­lır: "Bu pro­ses­lər nə­ti­cə­sin­də onun qə­dim mə­də­niy­yə­ti­nə, mə­bəd­lə­ri­nə, me­mar­lıq abi­də­lə­ri­nə və xalq­la­rın ir­si­nə zi­yan də­yib. Qa­ra­bağ həm də qə­dim Qaf­qaz Al­ba­ni­ya­sı döv­lə­ti­nin bir his­sə­si olub. Bu qə­dim döv­lə­tin özü­nün xü­su­si mə­də­niy­yə­ti, ta­ri­xi və me­mar­lı­ğı, xris­ti­an dün­ya­sı­nın ən qə­dim kil­sə­lə­rin­dən bi­ri olan Al­ban Av­to­ke­fal Kil­sə­si olub. La­kin ha­zır­da bu qə­dim irs ya məhv edi­lir, ya da er­mə­ni mə­də­niy­yə­ti və ta­ri­xi ki­mi qə­lə­mə ve­ri­lir".

Təd­qi­qat­çı­nın söz­lə­ri­nə gö­rə, ar­tıq iki əsr­dir ki, Tür­ki­yə, İran və Ya­xın Şərq­dən olan er­mə­ni köç­kün­lə­ri qə­dim Qa­ra­bağ tor­paq­la­rı­nı özü­nün­kü­ləş­di­rir: "Bu dövr ər­zin­də Eç­mi­əd­zin kil­sə­si­nin dəs­tə­yi­lə qə­dim Al­ban Av­to­ke­fal Kil­sə­si ləğv edi­lib. Qan­za­sar, Ama­ras (ağ oğ­lan) və Al­ban kil­sə­si­nin di­gər pat­ri­arx taxt­la­rı­nın ləğv edil­mə­si nə­ti­cə­sin­də Qa­ra­bağ­da, elə­cə də Cə­nu­bi Qaf­qaz­da olan çox­say­lı xalq­lar, on­la­rın mə­də­niy­yə­ti, mə­bəd­lə­ri, ki­tab­la­rı və ir­si Eç­mi­əd­zin er­mə­ni kil­sə­si­nin əli­nə keç­di. Bu xalq­la­rın bir his­sə­si - qıp­çaq türk­lə­ri, udin, ay­sor, tat, kürd və s. er­mə­ni qri­qo­ri­an­lı­ğı­nı qə­bul et­di. La­kin on­la­rın er­mə­ni xal­qı­na və Eç­mi­əd­zi­nə heç bir ai­diy­yə­ti yox idi. Bu xalq­la­rın et­nik mən­su­biy­yə­ti zor gü­cü­nə də­yiş­di­ri­lə­rək er­mə­ni­ləş­di­ri­lib".

A.Ağa­ca­nov bil­di­rib ki, Qa­ra­ba­ğın Azər­bay­ca­nın ay­rıl­maz his­sə­si və qə­dim Qaf­qaz Al­ba­ni­ya­sı­nın ta­ri­xi­nin, xris­ti­an mə­də­niy­yə­ti­nin bir his­sə­si ol­du­ğu­nu di­lə gə­ti­rən hər kəs hə­ya­ti təh­lü­kə ilə üz­lə­şib: "La­kin biz he­sab edi­rik ki, hə­qi­qə­ti de­mək­dən çə­kin­mə­mə­li və onun üçün mü­ba­ri­zə apar­ma­lı­yıq. Qa­ra­bağ prob­le­mi həll olun­ma­lı­dır. Əks hal­da bu prob­lem­lə bi­zim öv­lad­lar üz­lə­şə­cək və ar­tıq on­la­rın qa­nı axı­dı­la­caq". O əla­və edib ki, in­san­lar er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri tə­rə­fin­dən uy­du­rul­muş sax­ta ta­ri­xə gö­rə məhv olur və bu da­vam edir: "Xalq­la­rı­mı­zın ba­şı­na gə­lən bə­la məhz bu ta­ri­xi kon­sep­si­ya­dan irə­li gə­lir. Biz sax­ta ta­ri­xi if­şa et­mə­li və qan tö­kül­mə­si­nin qar­şı­sı­nı al­ma­lı­yıq. Biz Azər­bay­can­da Al­ban kil­sə­si­nin və mə­bəd­lər­də iba­də­tin bər­pa­sı xə­bə­ri­ni se­vinc­lə qar­şı­la­dıq. Ya­xın gə­lə­cək­də bu məq­səd­lə biz Qa­ra­ba­ğın ta­le­yi və ta­ri­xi­nə bi­ga­nə ol­ma­yan in­san­la­rın da qa­tı­la bi­lə­cə­yi bir təş­ki­lat ya­ra­da­ca­ğıq".

"Dağ­lıq Qa­pa­bağ mü­na­qi­şə­si­nin tez­lik­lə po­zi­tiv plan­da həl­li ya­xın­dır"- de­yən A.Ağa­ca­nov bil­di­rib ki, əsas mə­sə­lə mü­na­qi­şə­nin həl­li­nə inan­maq­dır: "Mən er­mə­ni­yəm, Ba­kı­da ana­dan ol­mu­şam, tə­miz qa­ra­bağ­lı­yam. Qa­ra­bağ­da in­di müx­tə­lif xalq­la­rın nü­ma­yən­də­lə­ri ya­şa­yır. Mə­nim ta­nı­dı­ğım er­mə­ni­lər ara­sın­da mü­na­qi­şə ilə bağ­lı ey­ni fi­kir­lə­ri bö­lü­şən­lər var. Am­ma on­lar bu­nu açıq şə­kil­də di­lə gə­tir­mək­dən eh­ti­yat edir. Öz ara­la­rın­da isə mü­na­qi­şə­nin həl­li­nə po­zi­tiv ya­na­şır­lar. Bi­zi yal­nız din ayı­rır ki, bu o qə­dər də önəm­li amil de­yil. Bu mə­nim fik­rim­dir. Ola bil­sin ki, ha­zır­da Er­mə­nis­tan­da türk­lər də ya­şa­yır. Mə­sə­lən, mə­nim so­ya­dım Ağa­ca­nov­dur. Bu isə o de­mək­dir ki, bi­zim ümu­mi kök­lə­ri­miz var. Mə­sə­lən, Al­lah­ver­di­yev, Mir­zə­bə­yov ki­mi or­taq so­yad­lar var".

Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­li ilə bağ­lı ye­ni for­mat tək­li­fi: Ru­si­ya-Tür­ki­yə-İran...

Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­li ilə bağ­lı ye­ni for­ma­tın ya­ra­dıl­ma­sı tək­lif edi­lir. Bu tək­lif­lə Ru­si­ya Fe­de­ra­si­ya­sı­nın pre­zi­den­ti ya­nın­da Və­tən­daş cə­miy­yə­ti­nin in­ki­şa­fı və in­san hü­quq­la­rı bir­li­yi­nin, pre­zi­dent ya­nın­da İc­ti­mai Pa­la­ta­nın üz­vü Mak­sim Şev­çen­ko bey­nəl­xalq el­mi-prak­tik kon­frans­da çı­xış edib. O de­yib ki, Er­mə­nis­tan-Azər­bay­can, Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nə ATƏT-in Minsk Qru­pu va­si­tə­çi­lik imi­ta­si­ya­sı edir. M.Şev­çen­ko bil­di­rib ki, ATƏT-in Minsk Qru­pu­nun üzv­lə­ri, xü­su­si­lə də ABŞ və baş­qa­la­rı və­ziy­yə­tin həl­lin­də ma­raq­lı de­yil: "Prob­lem yal­nız Ru­si­ya-Tür­ki­yə-İran for­ma­tı­nın fə­al in­ki­şa­fı ilə həll edi­lə bi­lər. Və­ziy­yə­tin həl­li tək­cə Azər­bay­ca­nın Dağ­lıq Qa­ra­bağ və di­gər iş­ğal olun­muş ra­yon­la­rı­nı de­yil, həm də bü­tün qaç­qın­la­rın qar­şı­lıq­lı qay­ta­rıl­ma­sı üçün im­kan ya­ra­dıl­ma­sı­nı əha­tə et­mə­li­dir". Onun fik­rin­cə, mü­na­qi­şə­nin hər­bi yol­la həl­li yox­dur: "Es­ka­la­si­ya Gür­cüs­tan, Ru­si­ya və NA­TO öl­kə­lə­ri­nin əra­zi­sin­də bir­ba­şa mü­na­qi­şə­yə sə­bəb ola­caq. Er­mə­nis­tan Ru­si­ya Fe­de­ra­si­ya­sı­na qə­dər dəh­liz tə­ləb edə­cək. Gür­cüs­tan NA­TO-ya mü­ra­ci­ət edə­cək. Ru­si­ya Fe­de­ra­si­ya­sı re­gi­on­da öz ma­raq­la­rı­nı qo­ru­maq üçün hə­rə­kə­tə baş­la­ya­caq. Azər­bay­can üçün bu, İran və Ru­si­ya Fe­de­ra­si­ya­sı ara­sın­da qal­maq, elə­cə də öz ak­tiv­lə­ri­ni və Ru­si­ya Fe­de­ra­si­ya­sın­da olan si­ya­si tə­si­ri­ni təh­lü­kə al­tı­na qoy­maq de­mək­dir". M.Şev­çen­ko bil­di­rib ki, ATƏT-in Minsk uru­pu­nun üz­vü olan döv­lət­lər Azər­bay­can və Er­mə­nis­ta­na ey­ni si­lah­la­rı sa­tır və bu­nun­la da ba­lan­sı qo­ru­duq­la­rı­nı id­dia edir­lər: "Er­mə­nis­tan və Azər­bay­can ara­sın­da mü­ha­ri­bə baş­la­sa, mü­na­qi­şə­yə Ru­si­ya, Gür­cüs­tan, o cüm­lə­dən Tür­ki­yə cəlb olu­na­caq. İs­lam həm­rəy­li­yi, ci­had ça­ğı­rış­la­rı, di­gər tə­rəf­dən xris­ti­an həm­rəy­li­yi ça­ğı­rış­la­rı səs­lə­nə­cək. Mü­na­qi­şə­nin proq­noz­laş­dı­rıl­ma­yan nə­ti­cə­lə­ri ola bi­lər. Ra­di­kal ad­dım, mü­ha­ri­bə ter­ro­riz­min in­ki­şa­fı­na şə­ra­it ya­ra­dar. Bu gün biz Su­ri­ya­da, İraq­da bu­nu gö­rü­rük".

A.Şev­çen­ko de­yib ki, re­gi­on­da Qər­bin tə­si­ri­nin art­ma­sın­da ma­raq­lı ol­ma­yan üç döv­lət­dən iba­rət Ru­si­ya-Tür­ki­yə-İran for­ma­tı Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­li üçün ən mü­na­sib for­mat­dır: "Bu gün Azər­bay­ca­na özü­nü qar­daş sa­yan Tür­ki­yə­yə Av­ro­pa­da təh­qi­ra­miz mü­na­si­bət bəs­lə­nir, Ru­si­ya və İran isə "şər ox­la­rı" ki­mi təq­dim olu­nur. Bəs kim yax­şı­dır?! Bu gün kon­yunk­tur də­yi­şir. Fa­ciə­li mü­ha­ri­bə nə­ti­cə­lə­ri gör­mək is­tə­mə­yən­lər bu­nu an­la­ma­lı­dır. Biz mü­ha­ri­bə ri­to­ri­ka­sın­dan sülh ri­to­ri­ka­sı­na keç­mə­li­yik. Qərb Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin həl­lin­də, Qaf­qaz­da sülh­də ma­raq­lı de­yil".

Mak­sim Şev­çen­ko de­yib ki, Er­mə­nis­tan tə­rə­fin­dən hə­ya­ta ke­çi­ri­lən de­por­ta­si­ya­lar və et­nik tə­miz­lə­mə­lər diq­qət­dən kə­nar­da qal­ma­ma­lı­dır. O xa­tır­la­dıb ki, Qa­ra­bağ­dan və Er­mə­nis­tan­dan yüz min­lər­lə azər­bay­can­lı qo­vu­lub.

M.Şev­çen­ko qeyd edib ki, Qaf­qaz üç keç­miş im­pe­ri­ya - Os­man­lı, Fars və Ru­si­ya im­pe­ri­ya­la­rı­nın mü­ba­ri­zə mey­da­nın­da yer­lə­şir və on­lar­dan hər bi­ri he­sab edir ki, bu tor­paq­la­ra nə­za­rət et­mək hü­qu­qu var. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, dün­ya­da bu cür nü­mu­nə­lər çox­dur. Bal­kan böl­gə­si də be­lə re­gi­on­lar­dan­dır. O bil­di­rib ki, Qaf­qaz üçün bu üç öl­kə­dən bi­ri­nin tər­ki­bi­nə və ya böl­gə­də ak­tiv iş­ti­rak edən Av­ro­pa İt­ti­fa­qı­na da­xil ol­maq həll yo­lu de­yil: "Bu cür ad­dım­lar yal­nız mü­na­qi­şə­lə­rə sə­bəb ola bi­lər. Bu isə Qaf­qaz re­al­lıq­la­rı­na uy­ğun de­yil".

Azər­bay­can ba­rə­də da­nı­şan M.Şev­çen­ko qeyd edib: "Azər­bay­can çox­mil­lət­li döv­lət­dir və bü­tün ya­şa­nan­la­ra bax­ma­ya­raq, mü­ha­ri­bə­yə ha­zır­laş­mır. Azər­bay­can bö­yü­yür, in­ki­şaf edir, ge­niş­miq­yas­lı təd­bir­lər ke­çi­rir. Bu­nu qon­şu öl­kə­lər ba­rə­də isə de­mək ol­maz". O bil­di­rib ki, Er­mə­nis­tan­da "Daş­nak­sut­yun" par­ti­ya­sı qa­lib gə­lər­sə, mü­ha­ri­bə bu öl­kə­nin si­ya­si kur­su­nun əsa­sı­nı təş­kil edə­cək. Bu isə ha­mı üçün təh­lü­kə­li­dir. M.Şev­çen­ko həm­çi­nin xa­tır­la­dıb ki, Er­mə­nis­ta­nın si­ya­si kur­su sə­bə­bi­lə öl­kə­ni çox adam tərk edib.

Er­mə­ni hü­quq mü­da­fiə­çi­si Er­mə­nis­ta­nı "kons­la­ger" ad­lan­dır­dı...

"Er­mə­ni­lə­rin öz fi­kir­lə­ri­ni açıq ifa­də et­mə­lə­ri üçün on­la­rı əv­vəl­cə 25 il ya­şa­dıq­la­rı "kons­la­ger"lər­dən azad et­mək la­zım­dır". Bu­nu İs­veç­də ya­şa­yan er­mə­ni hü­quq mü­da­fiə­çi­si Va­he Avet­yan Ba­kı kon­fran­sın­da de­yib.

V.Avet­yan qeyd edib: "2016-cı il­də Ba­kı­da olar­kən mən 1992-ci ilin 25-26 fev­ral ta­rix­lə­rin­də er­mə­ni si­lah­lı qüv­və­lə­ri­nin Azər­bay­ca­nın Xo­ca­lı şə­hə­rin­də dinc əha­li­yə qar­şı tö­rət­di­yi soy­qı­rım qur­ban­la­rı­nın xa­ti­rə­si­ni yad et­dim. Yə­qin ki, bu, Er­mə­nis­tan­da bir­mə­na­lı qar­şı­lan­ma­dı. Biz o qə­dər vəh­şi­ləş­mi­şik ki, kim­sə özü­nü nor­mal apa­ran­da tə­əc­cüb­lə­ni­rik. Bir çox er­mə­ni ic­ti­mai xa­dim­lə­ri və sa­də in­san­lar mə­ni dəs­tək­lə­yir. La­kin er­mə­ni­lə­rin öz fi­kir­lə­ri­ni açıq ifa­də et­mə­lə­ri üçün on­la­rı əv­vəl­cə 25 il ya­şa­dıq­la­rı "kons­la­ger"lər­dən azad et­mək la­zım­dır".

O bil­di­rib ki, Er­mə­nis­tan­da bir sö­zə gö­rə ada­mı şi­kəst edə və öl­dü­rə bi­lər­lər: "Mən və bir qrup er­mə­ni ic­ti­mai xa­dim 20 il­dən çox da­vam edən mü­na­qi­şə­dən son­ra ilk də­fə Xo­ca­lı qur­ban­la­rı­nın xa­ti­rə­si­nə ucal­dıl­mış abi­də­ni zi­ya­rət et­dik. Mə­nim gə­li­şi­min məq­sə­di odur ki, Er­mə­nis­tan pre­zi­den­ti Serj Sar­kis­ya­nın ya­rat­dı­ğı qa­til er­mə­ni ste­reo­ti­pi yox ol­sun. Er­mə­ni­lə­rin ço­xu mə­nim ki­mi hiss edir, mə­nim ki­mi fi­kir­lə­şir". V.Avet­ya­nın söz­lə­ri­nə gö­rə, Er­mə­nis­tan­da çox­la­rı ba­şa dü­şür ki, öl­kə­də­ki ha­ki­miy­yət bir qrup ci­na­yət­kar dəs­tə­nin əli­nə ke­çib və heç də ha­mı Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si üz­rə si­ya­sə­ti dəs­tək­lə­mir: "De­məz­dim ki, xalq əv­vəl­dən nə isə is­tə­yir­di, xü­su­sən də in­di. Xal­qın fik­ri­ni ma­ni­pul­ya­si­ya et­mək üçün küt­lə­vi təş­vi­qat və təb­li­ğa­tın bü­tün tex­no­lo­gi­ya­la­rın­dan is­ti­fa­də edi­lir. De­mək olar ki, ha­mı sülh is­tə­yir. Sa­də­cə onu bil­mi­rəm ki, bu­na ne­cə na­il ol­maq olar? Biz bü­tün in­san mü­na­si­bət­lə­ri­ni ad­dım-ad­dım bər­pa et­mə­li­yik. Pro­ses baş­la­dı. İrə­li ge­dək".

Sar­kis­yan özü bu­nu Poz­ne­rə eti­raf edib...

"25 il­dən çox­dur ki, Er­mə­nis­tan rəh­bər­li­yi gu­ya dün­ya­nın Azər­bay­ca­nın iş­ğal olun­muş əra­zi­lə­rin­də ya­ra­dıl­mış qon­dar­ma re­ji­min "müs­tə­qil­li­yi­ni" ta­nı­ma­ğa baş­la­dı­ğı­nı bə­yan edə­rək öz xal­qı­nı al­da­dır. La­kin bu il­lər ər­zin­də qon­dar­ma re­ji­mi heç bir öl­kə, o cüm­lə­dən Er­mə­nis­tan özü ta­nı­ma­yıb". Azər­bay­can Pre­zi­den­ti Ad­mi­nis­tra­si­ya­sı­nın İc­ti­mai-si­ya­si mə­sə­lə­lər şö­bə­si­nin sek­tor mü­di­ri Fu­ad Axun­dov  bey­nəl­xalq el­mi-prak­tik kon­frans­da be­lə de­yib.

F.Axun­dov qeyd edib ki, Er­mə­nis­tan Azər­bay­can əra­zi­lə­ri­nin 20 fai­zi­ni iş­ğal edib: "Mü­qa­yi­sə üçün: fa­şist Al­ma­ni­ya­sı SSRİ əra­zi­si­nin cə­mi 9 fai­zi­ni iş­ğal et­miş­di". Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, mü­ha­ri­bə­nin əv­və­lin­də Er­mə­nis­tan­da Azər­bay­ca­nın bu əra­zi­lə­ri gü­zəş­tə ge­də­cə­yi­nə və on­la­rı qay­tar­ma­ğı tə­ləb et­mə­yə­cə­yi­nə ina­nır­dı­lar­sa, bu gün bu mif ar­tıq da­ğı­lıb: "Er­mə­nis­tan­da yax­şı an­la­yır­lar ki, Azər­bay­can öz iş­ğal edil­miş əra­zi­lə­ri­ni müt­ləq ge­ri ala­caq".

PA rəs­mi­si qeyd edib ki, bu gün ta­rix­çi-araş­dır­ma­çı­lar sax­ta er­mə­ni ta­rix­şü­nas­lı­ğı ilə bağ­lı möv­qe­lə­ri­ni bil­dir­mə­li­dir­lər: "Serj Sar­kis­yan dün­ya­da ye­ga­nə pre­zi­dent­dir ki, uğ­run­da mü­ba­ri­zə apar­dı­ğı rəs­mi ta­rix­şü­nas­lı­ğın mə­qam­la­rın­dan xə­bər­siz­dir. O bu ba­rə­də Poz­ne­rə (ru­si­ya­lı jur­na­list, te­lea­pa­rı­cı Vla­di­mir Poz­ner - red.) mü­sa­hi­bə­sin­də da­nı­şıb".

F.Axun­dov bil­di­rib ki, Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da­kı in­san­lar ter­ror qor­xu­su al­tın­da­dır, la­kin bu gün re­gi­on­dan kə­nar­da ya­şa­yan er­mə­ni­lər ni­zam­lan­ma pro­se­si­nə fə­al cəlb olu­nur.

Oleq Kuz­net­sov bü­tün bə­şə­riy­yə­ti Xo­ca­lı soy­qı­rı­mı­nın ta­nın­ma­sı ilə bağ­lı pe­ti­si­ya­nı dəs­tək­lə­mə­yə ça­ğır­dı...

"Xo­ca­lı­da tö­rə­dil­miş ci­na­yət­lər bu gün Su­ri­ya və İraq­da da tö­rə­di­lir. Ən bi­rin­ci sə­bəb ara­dan qal­dı­rıl­ma­ya­na, yə­ni Xo­ca­lı soy­qı­rı­mı ta­nın­ma­ya­na qə­dər bu cür ci­na­yət­lə­rin qar­şı­sı­nı al­maq müm­kün ol­ma­ya­caq. Ona gö­rə də mən mar­tın 6-da Xo­ca­lı soy­qı­rı­mı­nın ta­nın­ma­sı ilə bağ­lı Ru­si­ya par­la­men­ti­nə bu soy­qı­rı­mın ta­nın­ma­sı ilə bağ­lı pe­ti­si­ya tə­şəb­bü­sü irə­li sür­mü­şəm".

Ru­si­ya­lı po­li­to­loq Oleq Kuz­net­sov Ba­kı­da "Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si: mən­şə­yi, sülh­mə­ram­lı­lıq və və­tən­daş cə­miy­yə­ti­nin ro­lu" möv­zu­sun­da ke­çi­ri­lən bey­nəl­xalq el­mi-prak­tik kon­frans­da be­lə de­yib. O.Kuz­net­sov de­yib ki, pe­ti­si­ya­nın ün­va­nı Döv­lət Du­ma­sı­nın de­pu­tat­la­rı və Fe­de­ral Şu­ra­dır. O qeyd edib ki, er­mə­ni se­pa­rat­çı­la­rı tə­rə­fin­dən Xo­ca­lı­da tö­rə­dil­miş soy­qı­rım ter­ro­rizm ci­na­yə­ti və in­san­lıq əley­hi­nə ci­na­yət­dir: "Ar­tıq bu pe­ti­si­ya­nın qə­bul edil­mə­si mə­nim sə­la­hiy­yə­tim­də de­yil. La­kin dü­şü­nü­rəm ki, bu mə­sə­lə­ni qal­dır­maq la­zım idi. İyir­min­ci əs­rin so­nun­da tö­rə­dil­miş bu cür vəh­şi ci­na­yət­lə bağ­lı bu pe­ti­si­ya­nın qal­dı­rıl­ma­sı va­cib­dir... Məhz bu­na gö­rə də mən tək azər­bay­can­lı­la­rı yox, bü­tün bə­şə­riy­yə­ti bu pe­ti­si­ya­nı dəs­tək­lə­mə­yə ça­ğı­rı­ram. Ter­ro­riz­min məhv edil­mə­si­ni dəs­tək­lə­yən bü­tün in­san­lar bu pe­ti­si­ya­ya dəs­tək ver­mə­li­dir ".

"Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nin ək­sə­riy­yə­ti məc­bu­rən er­mə­ni­ləş­di­ri­lib"

Qa­ra­bağ xris­ti­an­la­rı­nın əhə­miy­yət­li his­sə­si məc­bu­ri ola­raq er­mə­ni­ləş­di­ri­lib. Bu­nu "Ru­si­ya­nın cə­nu­bu­nun təh­li­li" döv­ri nəş­riy­ya­tı­nın baş re­dak­to­ru Yev­ge­ni Mi­xay­lov Ba­kı­da "Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si: mən­şə­yi, sülh­mə­ram­lı­lıq və və­tən­daş cə­miy­yə­ti­nin ro­lu" möv­zu­sun­da ke­çi­ri­lən bey­nəl­xalq el­mi-prak­tik kon­frans­da de­yib. O qeyd edib ki, SSRİ-nin da­ğıl­ma­sı və Er­mə­nis­ta­nın Azər­bay­can əra­zi­lə­ri­nə so­xu­la­raq tor­paq­la­rı iş­ğal et­mə­si sə­bə­bin­dən baş­la­yan Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin ye­ni­cə gün­də­mə gəl­di­yi vaxt­lar­da Ru­si­ya­nın cə­nu­bun­da hər yer­də ha­ra­dan gəl­dik­lə­ri bəl­li ol­ma­yan güc­lü er­mə­ni ci­na­yət­kar dəs­tə­lə­ri özü­nü gös­tər­mə­yə baş­la­dı:

"Eks­pert­lə­rin fik­rin­cə, bu, 1990-cı il­lər­də er­mə­ni əha­li­si­nin Er­mə­nis­tan­dan və Azər­bay­ca­nın keç­miş Dağ­lıq Qa­ra­bağ mux­tar vi­la­yə­tin­dən küt­lə­vi kö­çü­rül­mə­si ilə bi­la­va­si­tə əla­qə­li idi. Ru­si­ya­da on­lar kor­rup­si­ya­ya uğ­ra­mış yer­li ha­ki­miy­yət or­qan­la­rı­na ma­liy­yə ya­tı­rı­mı və rüş­vət tək­lif edə­rək əha­li­nin ki­fa­yət qə­dər nə­zə­rə­çar­pan tə­bə­qə­si­nə çev­ril­di­lər. On­lar bu­ra­da baş­qa xalq­lar­la sülh şə­rai­tin­də ya­şa­yan və "qə­dim xalq" adı­na id­dia­lı ol­ma­yan yer­li er­mə­ni­lə­rin ta­ri­xi ir­si­nə mə­həl qoy­mur­du­lar. İm­miq­rant­lar öz yer­li həm­və­tən­lə­ri­ni adam ye­ri­nə qoy­mur­du­lar. Mən də­fə­lər­lə on­la­rı ne­cə açıq-aş­kar təh­qir et­dik­lə­ri­nin, ikin­ci növ ad­lan­dır­dıq­la­rı­nın şa­hi­di ol­mu­şam."Bö­yük Er­mə­nis­tan"a xə­ya­nət et­dik­lə­ri id­dia­la­rı ilə on­la­rı al­çal­dır­dı­lar. Ən ma­raq­lı­sı odur ki, yer­li er­mə­ni­lər uzun il­lər ər­zin­də Eç­mi­əd­zin kil­sə­si va­si­tə­si­lə məc­bu­ri er­mə­ni­ləş­di­ril­mə­yə mə­ruz qa­lan et­nik ola­raq baş­qa xalq­dır. Mə­nim üçün əsas kəşf et­di­yim o ol­du ki, yer­li er­mə­ni­lər qə­dim qıp­çaq­la­rın bir­ba­şa da­vam­çı­la­rı­dır və er­mə­ni­lə­rin güc­lü təb­li­ğa­tı­na gö­rə bu ba­rə­də Ru­si­ya­da çox­la­rı bil­mir".

Baş re­dak­tor bil­di­rib ki, hə­min qıp­çaq­la­rın nəs­lin­dən olan ros­tov­lu təd­qi­qat­çı Edu­ard Var­ta­nov ar­tıq uzun il­lər­dir Don vi­la­yə­ti və qon­şu ra­yon­la­rın "er­mə­ni-qıp­çaq­la­rı"nın ir­si­ni və on­la­rın de­et­nik­ləş­di­ril­mə­si pro­se­si­ni, yə­ni məc­bu­ri ola­raq et­nik er­mə­ni­yə çev­ril­mə­lə­ri­ni araş­dı­rır: "Bu­ra­da, həm­çi­nin, Qa­ra­bağ xris­ti­an­la­rı­nın mə­də­ni-ta­ri­xi və mə­nə­vi ir­si­nin qo­ru­nub sax­lan­ma­sı­na ça­ğı­ran uk­ray­na­lı təd­qi­qat­çı, Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­rin­dən olan Ar­tur Ağa­ca­no­vun da ro­lu­nu qeyd et­mək la­zım­dır. A.Ağa­ca­nov say­sız-he­sab­sız mən­bə və fakt­la­ra əsas­la­na­raq sü­but edir ki, Qa­ra­bağ xris­ti­an­la­rı­nın əhə­miy­yət­li his­sə­si xris­ti­an dün­ya­sı­nın ən qə­dim kil­sə­lə­rin­dən bi­ri olan Al­ban Av­to­ke­fal Kil­sə­si­nin ləğ­vin­dən son­ra məc­bu­ri ola­raq Eç­mi­əd­zin kil­sə­si va­si­tə­si­lə er­mə­ni­ləş­di­ri­lib. Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nin əhə­miy­yət­li his­sə­si qıp­çaq, udin və di­gər xalq­lar olub, la­kin on­lar məc­bu­ri ola­raq et­nik er­mə­ni­lə­rin sı­ra­sı­na da­xil edi­lib. Qa­ra­bağ, həm­çi­nin Ros­tov, Stav­ro­pol, Kras­no­dar, Don və di­gər re­gi­on­lar­da­kı mü­na­qi­şə­lə­rin sə­bəb­lə­rin­dən bi­ri məc­bu­rən er­mə­ni­ləş­dir­mə və "Bö­yük Er­mə­nis­tan" haq­qın­da er­mə­ni ta­ri­xi kon­sep­si­ya­sı­nın təb­li­ğa­tı­dır".

Y.Mi­xay­lov de­yib ki, bü­tün bu ta­ri­xi fakt­lar dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti tə­rə­fin­dən diq­qət­lə qiy­mət­lən­di­ril­mə­li­dir.

Al­ban xris­ti­an­la­rı­nın er­mə­ni­ləş­di­ril­mə­si ta­ri­xi­nə da­ir mü­ra­ci­ət ya­yıl­dı

Di­yar­şü­nas, təd­qi­qat­çı Edu­ard Var­ta­nov (Ru­si­ya), təd­qi­qat­çı, əs­lən Dağ­lıq Qa­ra­bağ­dan olan Ar­tur Ağa­ca­nov (Uk­ray­na) və "Al­ban Av­to­ke­fal Kil­sə­si­nin və türk-xris­ti­an­la­rı­nın ir­si­nin bər­pa­sı üz­rə hə­rə­kat"ın bir qrup fəa­lı "ava­az.org" bey­nəl­xalq ic­ti­mai mü­ra­ci­ət­lər say­tın­da "Bey­nəl­xalq təş­ki­lat­la­ra ça­ğı­rış: Al­ban Av­to­ke­fal Kil­sə­si­nin ir­si­ni və türk-xris­ti­an­la­rı­nı xi­las edin" ad­lı mü­ra­ci­ət ya­yıb.

APA-nın mə­lu­ma­tı­na gö­rə, mü­ra­ci­ət Ba­kı­da "Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si, özə­yi, sülh­mə­ram­lı­lıq və və­tən­daş cə­miy­yə­ti­nin ro­lu" möv­zu­sun­da bey­nəl­xalq kon­frans­da açıq­la­nıb. Dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti­nə və bey­nəl­xalq təş­ki­lat­la­ra ün­van­lan­mış hə­min mü­ra­ci­ət­də de­yi­lir:

"Əsr­lər bo­yu Don, Krım, Uk­ray­na və Şər­qi Av­ro­pa­da qıp­çaq-xris­ti­an­la­rın (er­mə­ni-qıp­çaq­la­rın) çox­say­lı cə­miy­yət­lə­ri ya­şa­yıb. On­la­rın öz ya­şa­yış re­gi­on­la­rın­da mü­hüm ti­ca­ri və mə­də­ni-ta­ri­xi ro­lu ha­mı­ya mə­lum­dur, la­kin on­la­rın xaç su­yu­na sa­lın­ma­sın­dan (xris­ti­an­lı­ğı qə­bul et­mə­sin­dən) baş­la­ya­raq bü­tün əsr­lər bo­yu Qaf­qaz Al­ba­ni­ya­sı­nın kil­sə­si­nə ru­hən bağ­lı­lı­ğı in­di­ki za­man­da ta­mam unu­du­lub. Çün­ki XIX əs­rin cə­rə­ya­nı za­ma­nı Eç­mi­əd­zin­də­ki er­mə­ni kil­sə­si, Ru­si­ya im­pe­ra­tor sa­ra­yı­na ya­xın olan er­mə­ni ic­ti­mai xa­dim­lə­ri­ni al­dat­maq yo­lu ilə on­la­rın Eç­mi­əd­zi­nə ta­be edil­mə­si üçün hər şey edə­rək, on­la­rın Qaf­qaz Al­ba­ni­ya­sı­nın kil­sə­si ilə ru­hi əla­qə­lə­ri­ni qır­dı­lar. Don­da so­vet ha­ki­miy­yə­ti­nin qu­rul­ma­sı­nın ilk il­lə­ri za­ma­nı Anas­tas Mi­ko­ya­nın si­ma­sın­da sta­lin­çi re­jim Don­da­kı in­tel­lek­tu­al eli­ta­nı - "al­ban xaç su­yu­na sa­lın­ma­sı­nı" yad­daş­da sax­la­yan türk-qıp­çaq ata-ba­ba­la­rı­nı to­tal su­rət­də məhv et­di­lər. La­kin Don er­mə­ni­lə­ri­nin mü­qa­vi­mə­ti tam qı­rıl­ma­yıb. Biz dil sa­hə­si­nə həm­lə­lə­ri mü­qa­vi­mət­lə qar­şı­la­ma­ğa da­vam edi­rik və həm bi­zim türk kök­lə­ri­miz, elə­cə də Al­ban Av­to­ke­fal Kil­sə­si ilə ru­hi əla­qə­lə­rə da­ir el­mi təd­qi­qat­la­rın apa­rıl­ma­sın­da ma­raq­lı­yıq. De­mək olar ki, təx­mi­nən doq­quz əsr bun­dan qa­baq bi­zim ata-ba­ba­la­rı­mız - büt­pə­rəst­lər Ani və Şi­rak­da məs­kən sa­lıb­lar (in­di­ki Er­mə­nis­ta­nın əra­zi­sin­də) və bu­ra­da Al­ban Av­to­ke­fal Kil­sə­si on­la­rı xris­ti­an mə­də­niy­yə­ti­nin tər­ki­bi­nə qə­bul et­di. Hə­min il­lər­də hə­lə Cə­nu­bi Qaf­qaz­da heç bir "Eç­mi­əd­zin" yox idi. Er­mə­ni-qıp­çaq­lar öz din­lə­ri­ni, dil və mə­də­niy­yə­ti­ni öz­lə­ri ilə bir­gə Do­na da gə­tir­di­lər. Ey­ni hal­da məc­bu­ri er­mə­ni­ləş­dir­mə pro­se­si qa­ra­bağ­lı xris­ti­an­la­rın, o cüm­lə­dən bir za­man­lar möv­cud olan Al­ban Av­to­ke­fal Kil­sə­si­nin üzv­lə­ri olan türk-qıp­çaq­la­rı­nın ba­şı­na gə­ti­ril­di. Qa­ra­bağ al­ban­la­rı­nın nəs­lin­dən əmə­lə gəl­miş bir qrup qa­ra­bağ­lı türk-xris­ti­an­la­rın adın­dan bey­nəl­xalq ic­ti­ma­iy­yə­tə mü­ra­ci­ət edə­rək al­ban­la­rin mə­nə­vi, mə­də­ni, ta­ri­xi və me­mar­lıq mi­ra­sı­nın qa­lıq­la­rı­nı er­mə­ni­ləş­mə­dən xi­las et­mə­lə­ri­ni is­tə­yi­rik. Bi­zi axı­rın­cı iki əsr müd­də­tin­də məc­bu­ri ola­raq Eç­mi­əd­zin­də­ki er­mə­ni kil­sə­si­nə ta­be edə­rək, et­nik dər­ket­mə­dən məh­rum et­di­lər, kil­sə­lə­ri­mi­zi əli­miz­dən al­dı­lar və et­nik "er­mə­ni" ki­mi qey­diy­ya­ta al­dı­lar. An­caq əsr­lər bo­yu Qa­ra­bağ xris­ti­an­la­rı XIX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də ləğv edil­miş və bü­tün ir­si­nin Eç­mi­əd­zin­də­ki er­mə­ni kil­sə­si­nə ve­ril­miş Al­ban Av­to­ke­fal Kil­sə­si­nə ta­be idi­lər. Ru­si­ya­nın el­mi ic­ti­ma­iy­yə­ti­ni və ey­ni za­man­da BMT, UNES­CO-nu və di­gər bey­nəl­xalq struk­tur­la­rı Ani-Krım-Don er­mə­ni­lə­ri­nin və həm də in­di­yə­dək Al­ban Kil­sə­si­nin mü­qəd­dəs zi­ya­rət­ga­hı­na sə­da­qə­ti­ni sax­la­yan Qa­ra­bağ er­mə­ni­lə­ri­nin mə­də­ni və mə­nə­vi ir­si­nin qo­run­ma­sı­nı mü­da­fiə et­mə­yə ça­ğı­rı­rıq. Al­ban Kil­sə­si­nin, onun mə­bəd­lə­ri­nin və mə­nə­vi ir­si­nin ye­ni­dən dir­çəl­mə­si ide­ya­sı­na öz əməl­lə­ri ilə dəs­tək ve­rən hər bir kə­sə öz tə­şək­kür­lə­ri­mi­zi bil­di­ri­rik".

Pə­rin­cək er­mə­ni mil­lət­çi­li­yi­nin ta­ri­xi­ni if­şa et­di...

İs­tan­bul Uni­ver­si­te­ti­nin ta­rix elm­lə­ri dok­to­ru Meh­met Bo­ra Pe­rin­çek Xo­ca­lı və di­gər ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­rin­də in­san­lı­ğa qar­şı ci­na­yət­lər tö­rə­dən­lərin in­di Er­mə­nis­tan ha­ki­miy­yə­tin­də möh­kəm­lə­ndiklərini deyib.

O qeyd edib ki, Os­man­lı Tür­ki­yə­sin­də 1915-ci ilin ha­di­sə­lə­ri, həm­çi­nin Xo­ca­lı fa­ciə­si­nə gə­ti­rib çı­xar­mış dö­nüş nöq­tə­lə­ri­ni an­la­maq üçün er­mə­ni mil­lət­çi­li­yi­nin ya­ran­ma­sı və xü­su­siy­yət­lə­ri ilə bağ­lı mə­sə­lə­lə­rin araş­dı­rıl­ma­sı va­cib əhə­miy­yət kəsb edir: "Er­mə­ni mil­lət­çi­li­yi Qərb və Çar Ru­si­ya­sı­nın la­yi­hə­lə­rin­də pa­ra­lel ola­raq, əsa­sən də 19-cu əsr­də Os­man­lı Tür­ki­yə­si­nə qar­şı er­mə­ni se­pa­ra­tiz­mi­nin is­ti­fa­də­si ilə bağ­lı in­ki­şaf edir­di. Er­mə­ni mil­lət­çi­li­yi­nin kol­la­bo­ra­sio­niz­mə me­yil­li­yi və fa­na­tizm və aq­res­siv­li­yin kök­lə­ri onun ideo­loq­la­rı­nın nəşr­lə­ri və sə­nəd­lə­rin­də ay­dın gö­rü­nür".

Alim bil­di­rib ki, bu plan­da er­mə­ni mil­lət­çi­li­yi­nin bi­rin­ci ideo­lo­qu Qri­qo­ri Ye­re­me­ye­viç Art­sru­ni (1845-1892) olub. Onun ide­ya­la­rı və ya­rat­dı­ğı ba­zis er­mə­ni mil­lət­çi­li­yi­nin sə­bəb­lə­ri­ni an­la­maq üçün bö­yük əhə­miy­yət kəsb edir: "1872-ci il­də Q.Art­sru­ni Tbi­li­si­də er­mə­ni mil­lət­çi­li­yi­nin ən va­cib və tə­sir­li çap or­qa­nı olan "Mşak"ı (Zəh­mət­keş) nəşr et­dir­mə­yə baş­la­yır. "Mşak"ın əsas və­zi­fə­lə­ri ara­sın­da Tür­ki­yə və Ru­si­ya er­mə­ni­lə­ri­ni ya­xın­laş­dır­ma və Av­ro­pa­nı er­mə­ni xal­qı ilə ta­nış et­mək olub. Bu məş­hur qə­ze­tin sə­hi­fə­lə­rin­də Art­sru­ni nə­ti­cə­də "təc­rü­bə­də tət­biq olun­muş" daş­nak ideo­lo­gi­ya­sı­nın ba­zis te­zis­lə­ri­ni iş­lə­yib ha­zır­la­ma­ğa baş­la­yır. Art­sru­ni ilk də­fə ola­raq er­mə­ni bur­jua ideo­lo­gi­ya­sı­nın ma­hiy­yə­ti­ni təs­vir edir və be­lə­lik­lə də Daş­nak­süt­yu­nun ide­ya ata­sı olur. Daş­nak­lar Qri­qo­ri Art­sru­ni­ni öz­lə­ri­nin nə­zə­riy­yə­çi­lə­rin­dən bi­ri ki­mi qə­bul edir­di­lər və hə­mi­şə qeyd edir­di­lər ki, daş­nak ideo­lo­gi­ya­sı Qri­qo­ri Art­sru­ni­nin fi­kir­lə­ri­nin tə­bii da­va­mı­dır".

Ta­rix elm­lə­ri dok­to­ru de­yib ki, er­mə­ni mil­lət­çi­li­yi­nin ilk nə­zə­riy­yə­çi­lə­rin­dən ola­raq Q.Art­sru­ni öz fəa­liy­yə­tin­də Av­ro­pa xalq­la­rı­nı Asi­ya­nın er­mə­ni və di­gər xris­ti­an xalq­la­rı ilə bir­gə türk xalq­la­rı­na qar­şı mü­ba­ri­zə apar­maq və məhv et­mə­yə ça­ğı­rır: "O bu­nu "vəh­şi mil­lət­lə­rə qar­şı si­vil mil­lət­lə­rin", ari və se­mit tay­fa­la­rı­nın tu­ran tay­fa­sı­na qar­şı mü­ha­ri­bə­lə­ri ad­lan­dı­rır­dı. Art­sru­ni slav­yan, yu­nan, er­mə­ni, as­su­ri­ya­lı, gür­cü və yə­hu­di­lə­rin "on­la­ra zülm ve­rən mon­qol əsa­rə­ti"nə qar­şı mü­ha­ri­bə­si­ni va­cib he­sab edir. Er­mə­ni li­be­ra­liz­mi və fa­şiz­mi­ni ilk kəşf edən olan Art­sru­ni­nin id­dia­la­rı­na əsa­sən, nə türk­lər, nə də ki vəh­şi kürd­lə­rin nə keç­mi­şi, nə ta­ri­xi, nə ədə­biy­ya­tı, nə mək­təb­lə­ri, nə iq­ti­sa­di is­teh­sa­la­tı, nə də zəh­mə­tə sev­gi­lə­ri var. Bu­nun­la be­lə, o özü­nün di­gər xalq­la­rı məhv et­mək­lə bağ­lı ça­ğı­rış­la­rı ilə ra­zı­laş­ma­yan er­mə­ni­lə­ri "küt­be­yin­lər" ad­lan­dı­rır".

M.Pe­rin­çek əla­və edib ki, Q.Art­sru­ni­nin ide­ya­la­rı ilə tər­bi­yə­lən­miş er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri Os­man­lı Tür­ki­yə­sin­də qır­ğın tö­rət­di­lər və er­mə­ni əha­li­si­nə qar­şı ca­vab hə­rə­kət­lə­ri­nə sə­bəb ol­du­lar: "Art­sru­ni­nin ide­ya­la­rı ilə bö­yü­müş er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri­nin ye­ni nə­sil­lə­ri SSRİ-nin sü­qu­tu döv­rün­də Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­ni qəs­dən tö­rət­di­lər, Xo­ca­lı və di­gər ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­rin­də in­san­lı­ğa qar­şı ci­na­yət­lər tö­rət­di­lər, in­di isə Er­mə­nis­tan ha­ki­miy­yə­tin­də möh­kəm­lə­nib­lər. Bun­la­rın ha­mı­sı Art­sru­ni ki­mi ideo­loq­lar tə­rə­fin­dən yüz il əv­vəl sə­pil­miş mil­lət­çi­lik, irq­çi­lik və fa­şizm ide­ya­la­rı­nın in­di­ki za­man­da ne­cə dəh­şət­li nə­ti­cə­lə­rə sə­bəb ol­du­ğu­nu ay­dın ola­raq gös­tə­rir".

Dinc gür­cü­lə­rə qar­şı ən dəh­şət­li ci­na­yət­lə­ri tö­rə­dən Baq­ram­yan ba­tal­yo­nu nə­dir?

Ab­xa­zi­ya mü­ha­ri­bə­si za­ma­nı dinc gür­cü­lə­rə qar­şı ən dəh­şət­li ci­na­yət­lə­ri Baq­ram­yan ba­tal­yo­nu tö­rə­dib. Bu­nu Gür­cüs­ta­nın Su­xu­mi Döv­lət Uni­ver­si­te­ti­nin pro­fes­so­ru, ta­rix elm­lə­ri dok­to­ru Qu­ram Mar­xu­lia Ba­kı­da "Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si: mən­şə­yi, sülh­mə­ram­lı­lıq və və­tən­daş cə­miy­yə­ti­nin ro­lu" möv­zu­sun­da ke­çi­ri­lən bey­nəl­xalq el­mi-prak­tik kon­frans­da de­yib.

O xa­tır­la­dıb ki, So­vet İt­ti­fa­qı­nın sü­qu­tu döv­rün­də ab­xaz xal­qı ara­sın­da qey­ri-mü­əy­yən­lik his­si güc­lən­miş­di: "Bu, sa­də ab­xaz in­sa­nı­nı öz möv­cud­lu­ğu­nun mə­nə­vi da­yaq­la­rın­dan məh­rum et­di və nə­ti­cə­də Ab­xa­zi­ya xal­qı si­ya­si və­ziy­yə­ti re­al ola­raq qiy­mət­lən­dir­mə­yə ma­ne olan mə­də­ni trav­ma al­dı və ab­xaz­lar öz öl­kə­lə­ri - Gür­cüs­ta­na qar­şı mü­ba­ri­zə­yə ha­zır­laş­ma­ğa baş­la­dı­lar".

Alim bil­di­rib ki, öz öl­kə­lə­ri ilə mü­ba­ri­zə­də ab­xaz­la­rın Ru­si­ya­dan baş­qa müt­tə­fi­qi ki­mi er­mə­ni əha­li­si çı­xış et­di: "Ab­xa­zi­ya­da "Krunk" təş­ki­la­tı­nın fəa­liy­yə­ti­ni və 9 fev­ral 1993-cü il­də ya­ra­dıl­mış onun ye­tir­mə­si - "Baq­ram­yan ba­tal­yo­nu" tə­rə­fin­dən in­san­lı­ğa qar­şı tö­rə­dil­miş ci­na­yət­lə­ri də­rin­dən göz­dən ke­çir­mək la­zım­dır. Ab­xa­zi­ya mü­ha­ri­bə­si za­ma­nı Baq­ram­yan adı­na ba­tal­yo­nun dö­yüş­çü­lə­ri­nin qəd­dar­lı­ğı və vəh­şi­lik­lə­ri gür­cü və er­mə­ni xalq­la­rı­nın ta­ri­xin­də araş­dı­rıl­ma­mış qa­lır".

Q.Mar­xu­lia qeyd edib ki, Gür­cüs­tan Baş Pro­ku­ror­lu­ğun­da Ab­xa­zi­ya mü­ha­ri­bə­si za­ma­nı dinc gür­cü əha­li­si­nə qar­şı tö­rə­dil­miş ci­na­yət­lər ba­rə­də 200 cild­lik ma­te­ri­al sax­la­nı­lır: "Ən dəh­şət­li ci­na­yət­lə­ri Baq­ram­yan ba­tal­yo­nu tö­rə­dib. Bu ci­na­yət­lər ha­mı­ya mə­lum ol­ma­lı və dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti tə­rə­fin­dən qı­nan­ma­lı­dır".

Al­ban Av­to­ke­fal Kil­sə­si ne­cə ləğv edil­di və ne­cə er­mə­ni­ləş­di­ril­di?

"Qaf­qaz Ta­ri­xi Mər­kə­zi"nin di­rek­to­ru, AMEA Hü­quq və İn­san Haq­la­rı İns­ti­tu­tu­nun baş el­mi iş­çi­si Riz­van Hü­sey­nov isə bildirib ki, XIX əs­rin əv­və­lin­də er­mə­ni kil­sə­si Ru­si­ya­nın dəs­tə­yi­nə ar­xa­la­na­raq Al­ban Av­to­ke­fal Kil­sə­si­nin ləğ­vi­nə na­il ol­du.

R.Hü­sey­nov qeyd edib ki, XVII-XVIII əsr­lər­də Qənd­zə­sar­da­kı al­ban pat­ri­ar­xa­tı ilə Eç­mi­əd­zin­də­ki er­mə­ni pat­ri­ar­xa­tı ara­sın­da ha­ki­miy­yət və kil­sə­yə mən­sub din­dar­la­ra tə­sir üz­rə şid­dət­li mü­ba­ri­zə ge­dir­di:"Eç­mi­əd­zin zə­if­lə­yən al­ban kil­sə­si­nin Qənd­zə­sar tax­tı­nı özü­nə ta­be et­mək məq­sə­di­lə bü­tün me­tod­lar­dan is­ti­fa­də edir­di. İlk də­fə XV əsr­də Ağ­qo­yun­lu azər­bay­can­lı hökm­dar­la­rı­nın ica­zə­si ilə Üç­kil­sə­də (Eç­mi­əd­zin­də) köç sa­lan er­mə­ni din xa­dim­lə­ri təd­ri­cən möh­kəm­lən­di­lər və Al­ban kil­sə­si­ni hər vəcd­lə sı­xış­dır­ma­ğa baş­la­dı­lar. Qənd­zə­sar­da­kı (er­mə­ni si­lah­lı qüv­və­lə­ri tə­rə­fin­dən iş­ğal edi­miş Azər­bay­ca­nın Kəl­bə­cər ra­yo­nun­da, ha­zır­da tam er­mə­ni­ləş­di­ri­lib) al­ban pat­ri­arx­la­rı Eç­mi­əd­zin­lə uzun za­man mü­ba­ri­zə apa­rır­dı­lar, la­kin axır­da udu­zub ge­ri çə­kil­mə­yə məc­bur ol­duq­da, hə­min ha­di­sə Eç­mi­əd­zi­nə ta­be ol­maq is­tə­mə­yən Qa­ra­ba­ğın al­ban əha­li­si ara­sın­da cid­di hə­yə­can ya­rat­dı".

Baş el­mi iş­çi bil­di­rib ki, XIX əs­rin əv­və­lin­də er­mə­ni kil­sə­si Ru­si­ya­nın dəs­tə­yi­nə ar­xa­la­na­raq Al­ban Av­to­ke­fal Kil­sə­si­nin ləğ­vi­nə və bü­tün al­ban kil­sə­lə­ri­nin, ar­xiv­lə­ri­nin və kil­sə­yə mən­sub din­dar­la­rın Eç­mi­əd­zi­nə ve­ril­mə­si­nə na­il ol­du: "Ru­si­ya ar­xiv ma­te­ri­al­la­rı, bir tə­rəf­dən al­ban ka­to­li­kos­la­rı, di­gər tə­rəf­dən isə er­mə­ni ka­to­li­ko­su ara­sın­da baş tu­tan ağır mü­ba­ri­zə­ni təs­vir edir­lər. Nə­ti­cə­də müt­ləq ha­ki­miy­yət qi­ya­mın qar­şı­sı­nı al­dı, al­ban kil­sə­si və onun din­dar­la­rı Eç­mi­əd­zin ka­to­li­ko­su­na ta­be edil­di, al­ban pat­ri­ar­xı İs­ra­il isə qo­vul­du. Tez­lik­lə o öl­dü və bun­dan son­ra Eç­mi­əd­zin kil­sə­si Çar Ru­si­ya­sı­na yal­va­ra­raq Qa­ra­bağ və Gən­cə kil­sə­lə­ri­nin və din­dar­la­rı­nı on­la­rın ta­be­li­yi­nə ve­ril­mə­si­ni is­tə­di. Eç­mi­əd­zi­nin xa­hi­şi ye­ri­nə ye­ti­ril­di Ü Çar Ru­si­ya­sı­nın dəs­tə­yi ilə er­mə­ni (hay­kan) Eç­mi­əd­zin kil­sə­si əv­vəl­cə al­ban ka­to­li­ko­sa­tı­nın ye­par­xi­ya­la­rı­nı özü­nə ta­be et­di, son­ra isə al­ban ka­to­li­ko­su­nun rüt­bə­si ka­to­li­kos­dan mit­ro­po­li­tə qə­dər en­di­ril­di, nə­ti­cə­də isə Al­ban Av­to­ke­fal Kil­sə­si ləğv edil­di".

R.Hü­sey­nov de­yib ki, son­ra­lar, XIX-XX əsr­lər ər­zin­də er­mə­ni kil­sə­si və mil­lət­çi­lə­ri er­mə­ni qri­qor­yan di­ni­nə eti­qad edən Qaf­qaz xalq­la­rı­nın zən­gin mə­nə­vi, mə­də­ni-ta­ri­xi və me­mar­lıq ir­si­ni öz ayaq­la­rı­na yaz­dı­lar: "An­caq son­ra­dan "qə­dim er­mə­ni" ta­ri­xi kon­sep­si­ya­sı ya­ra­dıl­dı və o, er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri­nin ideo­lo­gi­ya­sı­nın əsa­sı­nı təş­kil edə­rək, Azər­bay­can xal­qı­nın və di­gər xalq­la­rın et­nik tə­miz­lən­mə­si­nin ideo­lo­gi­ya­sı­na çev­ri­lə­rək öz­gə tor­paq­la­rı zəbt edib mi­fik "Bö­yük Er­mə­nis­tan" ya­ra­dıl­ma­sı­na qul­luq et­di".

“Daş­nak­la­rın dəst-xət­ti və hə­rə­kət me­tod­la­rı ol­du­ğu ki­mi Qaf­qaz­da da tək­rar­la­nır”

Öz­bə­kis­tan ta­rix­çi­si, pub­li­sis­ti Şux­rat (Bar­las) Sa­la­mov isə bil­di­rib ki, daş­nak­la­rın dəst-xət­ti və hə­rə­kət me­tod­la­rı ol­du­ğu ki­mi Qaf­qaz­da da tək­rar­la­nır. Ta­rix­çi qeyd edib ki, XX yü­zil­lik­də er­mə­ni mil­lət­çi­lə­ri­nin ter­ro­riz­mi özü­nü kəs­kin for­ma­da yal­nız Şər­qi Ana­do­lu və Cə­nu­bi Qaf­qaz­da dinc əha­li­yə qar­şı de­yil, həm­çi­nin 1918-ci il­də Tür­küs­ta­nın Fər­qa­nə va­di­si­nin dinc əha­li­si­nə qar­şı da gös­tə­rib: "Öz­bək alim­lər və pub­li­sist­lər sis­te­ma­tik ola­raq Tür­küs­tan­da bol­şe­vik si­ya­sə­ti­nin nə­ti­cə­lə­ri­nin təd­qi­qa­tı üçün komp­leks ar­xiv ma­te­ri­al­lar cəlb edə­rək xü­su­si araş­dır­ma­lar apa­rır­lar. Er­mə­ni daş­nak­la­rı 1918-1919-cu il­lər ər­zin­də nə­in­ki yer­li əha­li­ni tə­ləf edib, həm­çi­nin Fər­qa­nə va­di­sin­də olan de­mək olar ki, bü­tün şə­hər­lə­ri və 180 kən­di qa­rət və məhv edib, yüz min­lər­lə dinc sa­ki­ni qət­lə ye­ti­rib və sür­gün edib".

O əla­və edib ki, daş­nak­la­rın dəst-xət­ti və hə­rə­kət me­tod­la­rı ol­du­ğu ki­mi Qaf­qaz­da da tək­rar­la­nır: "Dəst-xətt və me­tod­la­rın ox­şar­lı­ğı əsa­sən uşaq, qa­dın və qo­ca­la­rın qət­li ki­mi ci­na­yət­lər­də gü­dü­lür: qa­dın­la­rın döş­lə­ri­nin kə­sil­mə­si, az­yaş­lı qız­la­rın zor­lan­ma­sı, on­la­rın göz­lə­ri­nin çı­xa­rıl­ma­sı, me­yit­lə­rin təh­qi­ri, sağ in­sa­nın par­ça­lan­ma­sı, qur­ba­nın əl və ayaq­la­rı­nın kə­sil­mə­si. Daş­nak­la­rın bu vəh­şi əməl­lə­ri yer­li xalq­la­rın bol­şe­vik­lə­rə qar­şı mü­ha­ri­bə­si­nə sə­bəb ol­du".

Ş.Sa­la­mov bil­di­rib ki, bol­şe­vik­lər tə­rə­fin­dən 1918-ci il­də Tür­küs­tan və Qaf­qaz­da dinc əha­li­yə qar­şı ter­ro­run hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si üçün daş­nak­la­rın is­ti­fa­də­si bi­la­va­si­tə həm Ru­si­ya im­pe­ri­ya­sı və bol­şe­vik­lə­rin si­ya­sə­ti və fəa­liy­yə­ti, həm­çi­nin Tür­küs­tan və Qaf­qaz­da on­la­rın tə­sir fak­to­ru­nun mil­lət­çi er­mə­ni­lə­rin ol­ma­sı ilə bağ­lı­dır: "Bol­şe­vik­lə­rin əv­vəl­cə yer­lər­də ter­ror hə­ya­ta ke­çi­rə bi­lə­cək qüv­və­lə­rə eh­ti­ya­cı var­dı. Əv­vəl­lər ol­du­ğu ki­mi, həm­çi­nin XXI əsr­də bö­yük döv­lət­lə­rin və bö­yük re­gio­nal döv­lət­lə­rin ma­raq­la­rı­na xid­mət edən bir çox təş­ki­lat­lar gu­ya "er­mə­ni mə­sə­lə­si"nin həll olun­ma­sı məq­səd­lə­rin­də öz­lə­ri­nin geo­si­ya­si və ge­os­tra­te­ji oyun­la­rın­da ye­ni­dən tez yo­la gə­lən er­mə­ni mil­lət­çi-şo­vi­niz­mi­ni is­ti­fa­də edir. Bu cür si­ya­sə­tin so­nun­cu nü­mu­nə­si on min­lər­lə in­sa­nın hə­ya­tı­na son qoy­muş, mil­yon nə­fər­dən çox qaç­qın və məc­bu­ri köç­kü­nün ya­ran­ma­sı­na sə­bəb ol­muş və er­mə­ni si­lah­lı qüv­və­lə­ri tə­rə­fin­dən Azər­bay­ca­nın əra­zi­lə­ri­nin 20 fai­zi­nin iş­ğa­lı ilə nə­ti­cə­lən­miş Er­mə­nis­tan-Azər­bay­can, Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si ol­du".

Qa­ra­bağ mü­ha­ri­bə­sin­də 6 mi­nə qə­dər er­mə­ni əsil­li xa­ri­ci öl­kə və­tən­da­şı iş­ti­rak edib

Ta­rix elm­lə­ri na­mi­zə­di Oleq Kuz­net­sov isə Qa­ra­bağ mü­ha­ri­bə­sin­də 6 mi­nə qə­dər er­mə­ni əsil­li xa­ri­ci öl­kə və­tən­da­şı­nın iş­ti­rak et­di­yi­ni açıq­la­yıb. Ru­si­ya­lı alim qeyd edib ki, 26 fev­ral 2017-ci il­də MDB-nin bir­ləş­miş si­lah­lı qüv­və­lə­ri­nin 336-cı mo­toa­tı­cı ala­yı­nın 2-ci ba­tal­yo­nu­nun qi­yam­çı­la­rı­nın dəs­tək­lə­di­yi Dağ­lıq Qa­ra­ba­ğın qa­nun­suz er­mə­ni si­lah­lı hər­bi bir­ləş­mə­lə­ri tə­rə­fin­dən tö­rə­dil­miş küt­lə­vi qət­lia­mın - Xo­ca­lı fa­ciə­si­nin 25-ci il­dö­nü­mü ta­mam ol­du. Hə­min qüv­və­lər fev­ra­lın 25-dən 26-na ke­çən ge­cə zi­reh­li tex­ni­ka­nın tət­bi­qi ilə Azər­bay­ca­nın Xo­ca­lı şə­hə­ri­nə hü­cum et­miş və ora­da və ət­raf­da 613 nə­fə­ri qət­lə ye­tir­miş, 487 nə­fə­ri şi­kəst edib və ya­ra­la­mış, 150 nə­fər it­kin düş­müş, 1275 nə­fər isə gi­rov sax­la­nı­lıb: "İn­san­lı­ğa qar­şı bu ci­na­yət o vaxt­kı mü­ha­ri­bə­nin əsas ma­hiy­yə­ti, fak­ti­ki ola­raq onun kvin­tes­sen­si­ya­sı ol­du və bu­na gö­rə də bu fa­ciə­nin yu­bi­ley ta­ri­xi Dağ­lıq Qa­ra­bağ mü­na­qi­şə­si­nin ma­hiy­yə­ti­nə, onun əsas sə­bəb­lə­ri və ta­ri­xi fo­nu­na hü­qu­qi qiy­mət ver­mək üçün çox yax­şı sə­bəb­dir. Dağ­lıq Qa­ra­bağ və ona bi­ti­şik Azər­bay­can ra­yon­la­rın­da 1988-1994-cü il­lər­də hər­bi əmə­liy­yat­lar­da, Li­van, Su­ri­ya, İran, Ru­si­ya, Uk­ray­na, Yu­na­nıs­tan, Bol­qa­rıs­tan, ABŞ, Fran­sa­dan olan müx­tə­lif qiy­mət­lən­dir­mə­lə­rə gö­rə, ümu­mi­lik­də 4000-dən 6000-ə qə­dər er­mə­ni əsil­li xa­ri­ci öl­kə və­tən­da­şı iş­ti­rak edib. On­la­rın ək­sə­riy­yə­ti mü­na­qi­şə böl­gə­si­nə ön­cə ya­ra­dıl­mış qa­nun­suz hər­bi bir­ləş­mə­lər­də hər­bi ha­zır­lıq və hər­bi əmə­liy­yat­lar­da iş­ti­rak təc­rü­bə­si ilə gə­lib­lər".

O.Kuz­net­sov bil­di­rib ki, Ru­si­ya­nın müa­sir ci­na­yət hü­qu­qu­nun nor­ma­la­rı nöq­te­yi-nə­zə­rin­dən 1988-1994-cü il­lə­rin Qa­ra­bağ mü­ha­ri­bə­si ter­ror mü­ha­ri­bə­si­dir, be­lə ki, onun bü­tün məz­mu­nu "ter­ror is­ti­qa­mət­li ci­na­yət­lə­ri"n məc­mu­su və ar­dı­cıl­lı­ğı­nı ifa­də edir. Trans­mil­li er­mə­ni ter­ro­riz­mi so­si­al-iq­ti­sa­di, ic­ti­mai-si­ya­si və hü­qu­qi ha­di­sə ki­mi XIX yü­zil­li­yin so­nun­da Os­man­lı İm­pe­ri­ya­sı əra­zi­sin­də ya­ra­nıb, ora­dan Ru­si­ya İm­pe­ri­ya­sı və Bal­kan öl­kə­lə­ri­nə ke­çib və bu­ra­dan da son­ra Qər­bi Av­ro­pa və Şi­ma­li Ame­ri­ka­ya ya­yı­lıb. Er­mə­ni ter­ro­riz­mi­nin ilk ci­na­yət­lə­ri 1890-cı il­də tö­rə­di­lib və bu­na gö­rə də onun məş­hur 1915-ci il­də Os­man­lı İm­pe­ri­ya­sın­da "er­mə­ni soy­qı­rı­mı" möv­zu­su ilə heç bir əla­qə­si yox­dur: "Bu gün biz tam mü­əy­yən­lik­lə qon­şu re­gi­on­lar - Ya­xın Şərq və Cə­nu­bi Qaf­qaz­da möv­cud­lu­ğu­nun əsa­sın­da mil­lət­çi-di­ni eks­tre­miz­min ol­du­ğu iki möv­cud ter­ror kva­zi­döv­lə­tə aid ümu­mi im­ma­nent xü­su­siy­yət­lə­rin ol­ma­sı ba­rə­də da­nı­şa bi­lə­rik. Söh­bət kva­zi­döv­lət qon­dar­ma "Dağ­lıq Qa­ra­bağ res­pub­li­ka­sı" (DQR) və kva­zi­döv­lət "İraq Şam İs­lam Döv­lə­ti"ndən (İŞİD) ge­dir, həm də nə­zə­rə al­maq la­zım­dır ki, ikin­ci bi­rin­ci­nin rep­li­ka­sı, rep­ro­duk­si­ya­sı və ək­si­dir, la­kin da­ha bö­yük miq­yas­da. Qon­dar­ma DQR və İŞİD di­gər döv­lət­lə­rin iş­ğal edil­miş tor­paq­la­rın­da yer­lə­şir və mül­ki əha­li­yə qar­şı ter­ror və zo­ra­kı­lıq is­ti­fa­də edə­rək özü­nün yu­ris­dik­si­ya­sı­nı su­ve­ren döv­lət­lə­rin si­lah­lı hü­cum nə­ti­cə­sin­də iş­ğal edil­miş tor­paq­la­rı­na zor gü­cü ilə ya­yır".

O qeyd edib ki, müa­sir Er­mə­nis­ta­nın ha­kim dai­rə­lə­ri əs­lin­də Er­mə­nis­tan SSR-in əha­li­si­ni ha­ki­miy­yət­dən və döv­lə­tin ma­liy­yə re­surs­la­rın­dan ta­ma­mi­lə uzaq­laş­dır­mış Dağ­lıq Qa­ra­bağ se­pa­rat­çı­la­rı­nın ter­ror si­lah­lı bir­ləş­mə­lə­ri­nin keç­miş səy­yar ko­man­dir­lə­ri­nin qru­pu­dur: "Bu­na gö­rə də Er­mə­nis­tan ha­ki­miy­yə­ti heç za­man bey­nəl­xalq hü­quq nor­ma­la­rı­nın tə­ləb­lə­ri­ni bir­tə­rəf­li qay­da­da ye­ri­nə ye­tir­mə­yə ra­zı ol­ma­ya­caq: bir də­fə qa­nu­na nif­rət et­miş ter­ror­çu­lar bir da­ha ona əməl et­mə­yə­cək­lər. İş­ğal edil­miş əra­zi­lə­rin Azər­bay­ca­na qay­ta­rıl­ma­sı on­lar üçün si­ya­si və ola bil­sin ki, fi­zi­ki in­ti­har an­la­mı­na gə­lir və həm­çi­nin dün­ya­da trans­mil­li er­mə­ni ter­ro­riz­mi fe­no­me­ni­nin möv­cud­lu­ğu­nun fi­nal ak­kor­du ola­caq, bu ter­ro­riz­min möv­cud­lu­ğu­na son qo­yu­la­caq və in­san­lıq ta­ri­xi­nin da­ha bir qa­ran­lıq sə­hi­fə­si­nə çev­ri­lə­cək".

"Albanların xristianlığı ermənilərdən qəbul etdiyini demək təbliğat oyunundan başqa bir şey deyil"

Albanların xristianlığı ermənilərdən qəbul etdiyini iddia etmək təbliğat oyunundan başqa bir şey deyil. Bunu isə Ukraynanın V.N.Karazin adına Xarkov Milli Universitetinin əməkdaşı Tatyana Krupa deyib.

O qeyd edib ki, Ukrayna öz tarixi keçmişini araşdıran zaman Azəbaycanın təcrübəsini nəzərə almalıdır: "Əsas yeri Qafqaz Albaniyasının mirasının öyrənilməsi və tam şəkildə tarix elminə qaytarılması problemi tutur, çünki onun etnik-mədəni tarixi çoxşaxəlidir və daha çox müasir Azəbaycanın reallıqlarını təyin etmiş olur. Azərbaycan bu gün əhalisinin əsas hissəsi müsəlman olan dünyəvi dövlət olmasına baxmayaraq, Alban kilsəsinin məsələsinə əhəmiyətli diqqət yetirir ki, bu da tək bir Qafqazın deyil, bütün xristian dünyasının ən qədim kilsələrindən biridir və apostol mənşəlidir. Alban kilsəsinin çoxəsrli varlığı, jurnalistlərin və tədqiqatçıların qeyd etdiyi kimi, özündən sonra böyük sayda abidələr saxlayıb və bunlar da Qafqaz Albaniyasının (e.ə. IX əsr – b.e. XIII əsr) tarixi ərazisində yaşayan xalqın xristian keçmişinə şahidlik edir".

T.Krupa bildirib ki, erməni “alimləri”nin guya Alban kilsəsinin erməni kilsəsinə tabe olduğunu və albanların xristianlığı ermənilərdən qəbul etdiyini iddia etməsi sadəcə təbliğat oyunundan başqa bir şey deyil: "Ən maraqlısı ondan ibarətdir ki, alban, gürcü və erməni mənbələrinin tədqiqi bir daha sübut edir ki, bizim eranın əvvəllərində, orta əsrlərin erkən və sonrakı dövrlərində Qafqazda praktiki olaraq iki kilsə olub – Alban və Gürcü. Tarixçinin əsas vəzifəsi həqiqəti öyrənməkdir. Buna görə də biz Qafqaz Albaniyasının mirasına dair tarixi ədalətin bərpası üzrə aparılan bütün işləri yüksək qiymətləndiririk".

Tədqiqatçı: “Qıpçaqların tam erməniləşdirilməsi Sovet dönəmində baş verdi”

Rusiyalı diyarşünas, tədqiqatçı Eduard Vartanov isə bildirib ki, qıpçaqların tam erməniləşdirilməsi Sovet dönəmində baş verib. E.Vartanov XVIII-XX əsrlərdə Donətrafı "erməni-qıpçaqlar"ın (erməni-qriqoryan məzhəbli türklər) Eçmiədzindəki erməni kilsəsinə məcburən tabe edilməsi və bunun nəticəsində baş vermiş və SSRİ dövründə başa çatmış məcburi deetnikləşdirilməsi prosesindən danışıb: "Erməni-qıpçaqlar"ın deetnikləşdirilməsi onları zorla Qəndzəsardakı Alban kilsəsindən ayırdıqdan sonra baş verib ki, bu da bir çox əsrlər ərzində onların mənəvi mərkəzi olub. Donətrafı, Qaradənizətrafı, Krım, Qafqaz və digər geniş ərazilərin Çar Rusiyasına birləşdirilməsindən sonra həmin regionların erməni-qriqoryan məzhəbli xalqları Eçmiədzindəki erməni kilsəsinə tabe edildi ki, bunun da nəticəsində bu xalqlar öz etnik şüurlarını, dillərini və milli xüsusiyyətlərini itirdilər. Sovet dönəmi vaxtı bu xalqları icra strukturları etnik erməni kimi qeydə alaraq, onların deetnikləşdirilməsi prosesini başa çatdırdılar".

Tədqiqatçı qeyd edib ki, erməni kilsəsi Alban kilsəsinin və türk-xristianların uzunəsrlik irsini silməyə çalışaraq, onların məbədlərini, əmlakını, kitablarını və dindarlarını mənimsəməyə can atırdılar: "Xüsusi olaraq XVIII-XX əsrlərdə Donətrafı, Qaradənizətrafı, Krım, Qafqaz və Çar Rusiyasının, sonra isə SSRİ-nin digər ərazilərində həyata keçirilən buna bənzər siyasətin üzərində dayanmaq lazımdır. İndiki zamanda geniş insan kütləsi bu barədə praktiki olaraq heç nə bilmir və erməni mədəniyyəti, kilsələri və irsi anılanda bunu səhvən erməni-haylarla, yəni Ermənistanın indiki əhalisi ilə əlaqələndirirlər. Eyni zamanda türk erməni-qriqoryan irsinin öyrənilməsi istiqamətində edilən hər hansı bir cəhd erməni siyasi, elmi və ictimai dairələri tərəfindən böyük obstruksiya, repressiya, təzyiq və təqiblərlə rastlaşır. Erməni cəmiyyətində bu mövzu üzərinə tabu qoyulub və bu tabunu pozan hər kəsi qibtəedilməz aqibət gözləyir".

O bildirib ki, təqribən iki əsr ərzində erməni-qıpçaqları erməni dilini öyrənməyə məcbur edilərək, öz türk irslərini unutmağa vadar edilirdilər: "Bu prosesdə ən böyük mənfi rolu Eçmiədzindəki erməni kilsəsi və Cənubi Rusiyadakı erməni lobbisinin dairələri oynayırdılar. Erməni-qıpçaqların axırıncı şəhər mənbələrinin məhv edilməsi və tam erməniləşdirilməsi isə Sovet dönəmi illərində baş verdi. Əvvəlcə Türkiyədən gələn erməni köçkünlərin yerli erməni-qıpçaqlarla yola gedə bilməməsi səbəbindən 1925-ci ildə Şaumyan erməni kəndi inşa edildi. Bunun ardınca 1929-cı ildə erməni-qıpçaqların axırıncı şəhər dayağı olan Naxçıvan-Don şəhəri ləğv edildi. Bunların nəticəsində “erməni dairəsi”nin özünüidarəetmə vətəndaş birliyinin fəaliyyətinin qarşısı alındı. Hazırda ancaq Donətrafı erməni kəndləri müqavimət göstərir, çünki buradakı üç-dörd nəslin davamçısı olan ailə-qəbilə yuvalarında öz ata-babalarının - qıpçaqların dil mədəniyyəti ənənələri qorunub saxlanır".

Baki-xeber.com

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Azərbaycan üzərindən Ermənistanla ticarət dayan(dırıl)ıb - İrəvan adekvat ola bilmir...

İrəvanda Göy məscid murdarlandı, Azərbaycandan başqa heç bir qonşu müsəlman ölkə səsini çıxarmadı...

Saatlıq maaş sisteminə keçirik, pullar yeni qaydada hesablanacaq...

SON XƏBƏRLƏR

17.11.2026 / 09:37
Azərbaycan və Aİ ikitərəfli əməkdaşlığın yeni istiqamətlərini müzakirə ediblər

17.11.2026 / 09:33
Hikmət Hacıyev Aİ nümayəndələri ilə Azərbaycanla əməkdaşlığı müzakirə edib

17.11.2026 / 09:10
Siqaret bahalaşacaq...

17.11.2026 / 08:49
Mehriban Əliyeva Milli Dirçəliş Günü ilə bağlı paylaşım edib

17.11.2026 / 07:02
ABŞ banklarında genişmiqyaslı elektron sistem nasazlığı baş verib - yetkililər kibercinayətkarlığı istisna edir

16.11.2026 / 23:42
Mossadın 2006-cı ildə İstanbulda bir İran generalını qaçıraraq öldürdüyü ortaya çıxdı – ƏMƏLİYYATIN DEATALLARI açıldı...

16.11.2026 / 23:33
Hikmət Hacıyev və Aİ-nin xüsusi nümayəndəsi Azərbaycan-Aİ tərəfdaşlığını müzakirə ediblər

16.11.2026 / 22:47
Leyla Əliyeva Qaraçuxur İdman Zalının açılışında iştirak edib

16.11.2026 / 22:35
Kremldən hakim partiya deputatlarına tapşırıq gəldi - qələbəyə hazırlaşın...

16.11.2026 / 22:20
Trampın kürəkəninin Serbiyadakı biznesi ləğv edildi

16.11.2026 / 22:14
Rusiyanın Gürcüstan və Ukraynaya hücumlarından əvvəlki vəziyyət yaranır - Avropaya yeni müharibə xəbərdarlığı...

16.11.2026 / 22:11
Fatma Betülün ardından İstanbul Fond Birjasının keçmiş rəhbəri də saxlandı

16.11.2026 / 21:58
Trampın oğullarının Qazaxlstanda 1.2 milyard dollarlıq investisiya layihəsi var...

16.11.2026 / 21:50
Ukrayna üzrə növbəti danışıqlar Avropada keçirilə bilər - Aİ ölkələri yeni təkliflər irəli sürdü...

16.11.2026 / 21:32
Polşa Ukrayna danışıqlarında rol aldı - PURL boykotu bitəcək?

16.11.2026 / 21:14
Qaraqoyunlu Cahanşahın ermənilərə simpatiyasının sirləri - Eçmiədzini ermənələrə hədiyyə edənlər...

16.11.2026 / 20:57
İran müharibəsi artıq bitdi...Əsas yekunlar...

16.11.2026 / 20:40
ASB-nin Dublin Zirvəsində Naxçıvanın mühüm bir məsələsi həll edildi...

16.11.2026 / 20:24
Universitet tələbələri ilə görüşən Şərurlu İsfəndiyar hansı qəbahətlərə yol verdi?!...

16.11.2026 / 20:09
Azərbaycanın Strateji tərəfdaşlıq bəyannamələrində tək riskli məqam - analitiklər razılaşmır...

16.11.2026 / 19:53
Avropa siyasi məkanına yeni diplomatik fəallıq fenomeni gəlir...

16.11.2026 / 19:38
ASB-nin Dublin sammitində Əliyev daha bir uğur qazandı - Litva prezidenti açıqladı...

16.11.2026 / 19:24
Türkdilli xalqların ortaq mədəni irsi memarlıq timsalında

16.11.2026 / 19:10
Qara dənizdə içərisində 4 azərbaycanlının da olduğu gəmi vurularaq batırıldı...

16.11.2026 / 18:56
ABŞ-ın Avropadan çəkilməsinə icazə verilmir - Tramp çətinə düşdü...

16.11.2026 / 18:42
Paşinyan Azərbaycanın tam haqlı olduğunu bütün Avropaya bəyan etdi...

16.11.2026 / 18:27
Üç ölkə liderləri Çin görüşünün gündəliyində razılaşa bilmədilər

16.11.2026 / 18:23
Ceyhun Bayramovla Birləşmiş Krallığın XİN başçısı arasında telefon danışığı olub

16.11.2026 / 18:18
AMEA-da Səhəndin 100 illiyinə həsr olunmuş elmi konfrans keçirilib - FOTO

16.11.2026 / 18:10
Azərbaycan Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqının Şurasına üzv seçildi

16.11.2026 / 18:02
Çin Rusiyadan dəstəyini geri çəkir, Putinin yeni Yalta arzusu suya düşür...

16.11.2026 / 17:45
Azərbaycanla Britaniya qarşılarında yeni yol açdılar...

16.11.2026 / 17:30
Gələn ildən əmanətçilərin qazancından vergi tutula bilər - faizlər də açıqlandı...

16.11.2026 / 17:17
Avropa yenidən Rusiya qazı üçün milyardlarla dollar ödəyir...

16.11.2026 / 17:12
Əhalinin dərman və ərzaq xərcləri artır...

16.11.2026 / 16:50
Ramiz Mehdiyevi ifrat tərifləyənlər risk aıtındadır – “kardinal” dövlət çevrilişində ittiham olunur...

16.11.2026 / 16:10
Azərbaycan ASB-nin yeni beynəlxalq təşkilata çevrilməsini önəmli saymır - niyə?..

16.11.2026 / 15:57
Hikmət Hacıyev: "Azərbaycan NATO ilə tərəfdaşlığı inkişaf etdirməyə hazırdır" - FOTO

16.11.2026 / 15:20
Ermənistan Rusiyadan qopur, İran o gücdə deyil, Azərbaycanla isə problem var...

16.11.2026 / 14:45
Azərbaycanda pensiya Ermənistandan 2 dəfə, Rusiyadan isə 40 dollar çoxdur - RƏQƏMLƏR

16.11.2026 / 14:32
Devlər Çində Ukrayna problemini yerdən qaldıra bil(məy)əcək... Tərəddüdlər...

16.11.2026 / 14:01
Azərbaycan 2030-cu ildə 27-ci Ümumdünya Enerji Konqresinə ev sahibliyi edəcək...

16.11.2026 / 13:57
Moskvanın sülh üçün maksimalist tələblərinə Aİ-dən maksimalist qarşılıq - Rusiya qoşunları bütün ölkələrdən çıxarılsın…

16.11.2026 / 13:52
Hesablama Palatası cari xərclərin artım tempinə limit qoyulmasını təklif etdi...

16.11.2026 / 13:38
“Bir pəncərə” informasiya sistemi haqqında əsasnamə təsdiq edildi

16.11.2026 / 13:35
Azərbaycan Respublikasının Strateji Obyektlərin Mühafizəsi Dövlət Agentliyi müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmətə qəbulla əlaqədar müsabiqə elan edir.

16.11.2026 / 13:34
“Yüksəliş” müsabiqəsinin keçirilməsi üçün bir milyon manat ayrıldı

16.11.2026 / 13:30
Xəzər dənizinin sahilboyu ərazilərində dövlət idarəetməsi təkmilləşdiriləcək - FƏRMAN

16.11.2026 / 13:21
Rumıniya Qara dəniz regionunun təhlükəsizliyi ilə bağlı Bakı ilə danışıqlar aparacaq...

16.11.2026 / 13:08
Aİ-nin genişlənmə sammitinə Gürcüstandan yalnız səfir dəvət olundu, Tiflis tədbirdən imtina etdi...

16.11.2026 / 12:43
Ukrayna Rostov vilayətində neft bazasını və qazpaylayıcı stansiyanı vurdu...

16.11.2026 / 12:29
Üç qitədəki Strateji Tərəfdaşlarımızın bizə faydaları nə ola bilər?! - Tək bir cümlə...

16.11.2026 / 12:20
Əmək Məcəlləsində dəyişikliklər təsdiqləndi

16.11.2026 / 12:18
İran parlamenti kəşfiyyat nazirinin müctəhid olması tələbini ləğv etdi...

16.11.2026 / 12:15
Prezident İlham Əliyev Dövlət Qulluğu Məcəlləsini təsdiqlədi

16.11.2026 / 12:05
Büdcəyə ən çox pul gətirən vergi bəlli oldu – Çoxumuz hər gün ödəyirik!

16.11.2026 / 11:53
Hörmüz boğazında iki neft tankeri minaya düşərək partladı...

16.11.2026 / 11:31
Paytaxtda avtoxuliqanlıq edən sürücü həbs edildi

16.11.2026 / 11:20
Ukrayna Krım körpüsünə növbəti dəfə zərbə endirdi – nəqliyyatın hərəkəti dayandırıldı...

16.11.2026 / 11:03
Mağazada qiymət göstərməyənlər 1 650 manatadək cərimələnəcək

16.11.2026 / 10:44
Ombudsman beynəlxalq ictimaiyyəti minatəmizləməyə dəstəyi artırmağa çağırdı

16.11.2026 / 10:17
Şahdağda qarın hündürlüyü 20 santimetrə çatdı

16.11.2026 / 10:02
Bakıda güclü külək 32 ağacı sındırdı

16.11.2026 / 09:55
İrandan Azərbaycana dronla narkotik keçirilməsinin qarşısı alındı - aparatı idarə edən iranlı da yaxalandı

16.11.2026 / 09:36
Azərbaycan və Ermənistan nümayəndələri yenidən görüşəcək

16.11.2026 / 09:05
Bakıda mağaza və evlərdən oğurluq edən şəxslər saxlandı

16.11.2026 / 07:22
Babil İmperiyasının süqut etmə tarixi dəqiqləşdirildi - mübahisə bitdi

16.11.2026 / 07:11
Tramp-Putin-Tszinpin görüşünün tarixi bəlli oldu

16.11.2026 / 06:59
"Türkiyə özünü yeniləyir" - Yeni Partiya bu şüar altında Qurultay keçirdi

16.11.2026 / 06:49
İranın Tramp və administrasiya üzvlərinə qarşı sui-qəsd planı açıldı - bir çox yüksək rütbəli şəxs hərbi bazalara köçürüldü

16.11.2026 / 06:40
Zaxarova Consonun Moskvada çox içməsinə şahidlik etdi - “Elə deyirdi süz…”

15.11.2026 / 22:36
Estoniya Rusiya ilə sərhəddəki bütün keçid məntəqələrini bağlayır...

15.11.2026 / 22:10
Prezidentin sosial şəbəkə hesablarında həftəlik fəaliyyəti ilə bağlı icmal yayımlanıb - VİDEO

15.11.2026 / 22:02
Prezident İlham Əliyevin sosial şəbəkə hesablarına qarşı kiberhücumlar müşahidə olunur

15.11.2026 / 19:54
Prezident: "Ümummilli Liderin Azərbaycan teleradiosuna göstərdiyi diqqət və qayğı bu sahənin inkişafında xüsusi yer tutur"

15.11.2026 / 19:52
"Radio və televiziya dövlətçilik ənənələrimizin, milli kimliyimizin və Azərbaycan həqiqətlərinin təbliği baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır" - Prezident

15.11.2026 / 19:46
Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın televiziya və radio işçilərini təbrik etdi

15.11.2026 / 18:43
Ağstafada sursat partladı - ölən və yaralanan var...

15.11.2026 / 18:30
Bayden memuarında Zelenskini “nankor”, Putini isə “yeniyetmə kimi” xarakterizə edib

15.11.2026 / 18:11
Rumıniya Qara dənizdə azərbaycanlıların olduğu gəmiyə hücuma görə Rusiyanı günahlandırdı – qırıcılar havaya qaldırıldı...

15.11.2026 / 17:15
Kremlin Avropaya xəbərdarlıq - razılaşma olmasa, məqsədimizə hərbi yolla nail olacağıq...

İki ildən çoxdur azad sahibkarlıq yeni Rəqabət Məcəlləsi ilə tənzimlənir...

XƏBƏR ARXİVİ