Zaur Əliyev: "Ermənilərin iddia etməsinə baxmayaraq, tarixdə Böyük Ermənistan adlı ərazi barədə nə yazılı mənbə, nə də arxeoloji qazıntı yoxdur"
Oktyabrın 8-də ermənilər İrəvanın 2798 illiyini qeyd edib. Bununla bağlı İrəvanın meri Taron Marqaryan paytaxt sakinlərini təbrik edib.
İrəvanın 2798 illiyi Ermənistanda təntənəli şəkildə keçirilib. Ermənistan İrəvanın 2798 yaşını qeyd etməklə belə iddia edir ki, guya bura eramızdan əvvəl 782-ci ildə yaranıb.
Məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər"ə açıqlama verən siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Zaur Əliyev qeyd etdi ki, bu gün ermənilərin iddia etməsinə baxmayaraq, tarixdə Böyük Ermənistan adlı ərazi barədə nə yazılı mənbə, nə də arxeoloji qazıntı yoxdur: "Eramızdan öncə II minillikdə Xurri Türk dövlətinin mərkəzi Van gölü bölgəsi olmaq şərtilə, sərhədləri Qızılirmaq və Yaşılirmağın Qara dənizə töküldüyü yerlərə, şimalda Qafqazlara, güneydə Suriya, Yuxarı Mesopotamiya, qərbdə Toros dağları, şərqdə Zağros dağlarını ötüb Urmiyə gölünə kimi gedib çıxırdı. O vaxtdan qalma Xurri və Mitanni sənədlərində ermənilərin adına bircə yerdə belə rast gəlinmir. Bu gün ermənilər iddia etməsinə baxmayaraq, tarixdə Böyük Ermənistan adlı ərazi barədə heç bir arxeoloji qazıntı yoxdur. Onların öz adlarına çıxmaq istədiyi bu dövlət onlara məxsus deyil. Türk nəsəbli partlardır. Onu təşkil edən hakim tayfalar da saklar, quşanlar, ağ hunlardır".
Z.Əliyevin sözlərinə görə, adətən İrəvan sözünü Rəvanqulu xanın adı ilə bağlayırlar: "Rəvanqulu xandan 2 min il əvvəl bu şəhər mövcud idi. İrəvan sözündən başlayım. İrəvan sözü qədim türkcədədir. Arxeoloji qazıntılar zamanı Yesseyan və Poqrebov adlı arxeoloqlar skif, sak mədəniyyətinin izlərini arayıb və onun xəritəsini veriblər. Bu arxeoloqların verdiyi xəritə eramızdan öncə 7-6-5-ci əsrləri əhatə edən dövrdə Sak arxeoloji mədəniyyətini göstərir. Həmin xəritədəki nöqtələrin hamısı Dədə-Qorqud boylarında adı gedən coğrafi ərazilərin adını əhatə edir. Bu onu göstərir ki, Dədə Qorqud oğuznamələri o vaxt oğuz tayfaları olan sakların içində yaranıb və bu dövlətin mərkəzi Göyçə gölü ətrafındadır. Ancaq sərhədləri genişdir.
Qədim tarixə malik İrəvan qalası Zəngi çayının sağ tərəfindəki sərt sahildə yerləşən hündürlükdə kvadrat formasında tikilib. Yalnız Zəngi çayının sahili boyu salınan qərb divarı qövsvari formada idi. Bayırdan tikilən divar beş sajen hündürlüyündə idi və on yeddi bürclü idi. Qalanın iki böyük darvazası vardı - Təbriz və Şirvan. Biri şimala, digəri cənuba açılırdı. Qalaya gedən su xəttini sonralar ruslar dağıdıb.
Fransız səyyahı J.Şardon İrəvan qalasında olub, onu müstəqil şəhər kimi təsvir edib. Bu şəhərcikdəki 800 evin hamısında azərbaycanlılar yaşayırdı. Ermənilər bura yalnız ticarətə gəlirdi.
Qala daxilində şəhər Şərq üslubunda tikilib. Küçələr xeyli dar, evlərin divarları hündür idi. Rusların qala üzərinə son hücumunda keçmiş dekabrist E.Laçinov da iştirak edib. Onun yazdığına görə, qala daxilində iki məscid olub, amma dörd məscid olduğunu deyənlər də var. Ən qədim məscid 1510-cu ildə Şah İsmayıl Xətainin göstərişi ilə inşa edilib. Cümə məscidinin əsasını isə Şah Abbas qoyub. Bu məsciddə mədrəsə, kitabxana və qonaq otaqları fəaliyyət göstərirdi.
Qeyd edim ki, erməni katolikosluğu mərkəzinin 1441-ci ildə İrəvan (Çuxursədd) bölgəsinə köçürülməsinə qədər burada ermənilərə məxsus heç bir kənd və yaxud torpaq sahəsi olmayıb. Azərbaycanda olan Osmanlı səyyahı Övliya Çələbi "Səyahətnamə"sində İrəvanda 2.060 evdə türklərin yaşadığını qeyd edib.
1828-ci il martın 21-də İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazisində "Erməni əyaləti"nin yaradılması haqqında fərman imzalanır. Bu əmrə əsasən, o zaman 7 min 331 azərbaycanlının və 2 min 369 erməninin yaşadığı İrəvan şəhəri də "Erməni əyaləti"nin tərkibinə daxil edilir. Həmin illərdə təkcə Göyçə hövzəsində 107 türk kəndi yerlə yeksan edilir.
Bunun ardınca Türkmənçay müqaviləsinin XV bəndinə əsasən, İrandan ermənilərin İrəvan, Qarabağ və Naxçıvana kütləvi şəkildə köçürülməsinə başlanır. Bunun da nəticəsində həmin ərazilərdə məskunlaşan azərbaycanlılar öz yurd-yuvalarından məhrum edilir. Analoji proses Türkiyə ilə aparılan müharibələrin (1828-1829, 1877-1878) sonunda da reallaşdırılıb. Belə ki, tarixi mənbələrə əsasən, 1829-1830-cu illərdə Qafqazda (Naxçıvan, Qarabağ, İrəvan) 40 min İran, 84 min 600 Türkiyə ermənisi yerləşdirilib.
1886-cı ildə Gəncə quberniyasının Zəngəzur qəzasındakı 326 kənddən 245-i azərbaycanlı kəndi idisə, yalnız 81-i erməni kəndi olub. İrəvan qəzasında əhalinin 66 faizi azərbaycanlı, 34 faizi isə digər millətlərdən ibarət idi.
Erməni alim Jorj Burnusyanın 1983-cü ildə Fransada çap olunmuş "Qafqaz: millətçilik və sosial imkan" kitabındakı "XIX əsrin birinci yarısında Ermənistanın etnik tərkibi və sosial-iqtisadi şəraiti" məqaləsində göstərilir ki, XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində İrəvan vilayətinin əhalisinin əksəriyyəti müsəlman, yəni azərbaycanlı olub.
Çox tarixi fakt yazmaq olar. Bizim fikirlərimizin hamısı tarixi mənbələrə və faktlara söykənir. Bu günə qədər internet forumlarda və digər tədbirlərdə ermənilər İrəvanın onlara məxsus olmasına aid tutarlı sənəd ortaya qoya bilməyib. Alban adları üzərində oynamağa çalışsalar da, bizim tarixçilərimiz onların cavabını verib.
Sadəcə bir fakt var ki, ermənilər çox həyasız xalqdır. Bu gün guya ilk xristian dövləti ermənilərə aiddir deyən zavallılardan nə gözləyəsən?!".
Günel CƏLİLOVA