Arzuxan Əlizadə: “Bunu yalnız kral ailəsinin səlahiyyətlərinin məhdudlaşdırılması cəhdi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz”
Böyük Britaniyanın yeni Baş naziri Endi Börnem ölkənin ilk dəfə yazılı konstitusiyaya malik olması ideyasını dəstəklədiyini açıqlayıb.
Börnem hesab edir ki, hakimiyyətin regionlara daha geniş şəkildə verilməsi (desentralizasiya) Böyük Britaniyada yeni konstitusiya islahatlarının aparılmasını zəruri edir. Onun fikrincə, ölkənin idarə olunmasını tənzimləyən aydın prinsiplər yazılı sənəddə əksini tapmalıdır.
Baş nazir bildirib ki, vətəndaşların əsas hüquq və səlahiyyətlər uğrunda daim mübarizə aparmalı olması düzgün deyil. O hesab edir ki, yazılı konstitusiyanın olmaması regionların səlahiyyətlərini də zəiflədir.
Böyük Britaniya, dünyanın əksər ölkələrindən fərqli olaraq, vahid yazılı konstitusiyaya malik deyil. Ölkə qanunlar, məhkəmə presedentləri və beynəlxalq müqavilələrin məcmusu əsasında idarə olunur.
Yazılı konstitusiya ideyası yeni deyil. Bu təşəbbüsü vaxtilə keçmiş Baş nazir Qordon Braun də müdafiə etmişdi və Börnem onun hökumətində nazir vəzifəsində çalışmışdı.
2015-ci ildə parlament komitəsi konstitusiyanın kodlaşdırılması imkanlarını araşdırsa da, bu məsələdə ümumi siyasi razılığın olmadığı qənaətinə gəlmişdi.
Əgər Börnem bu təşəbbüsü reallaşdırmağa çalışsa, proses uzun illər davam edə, geniş ictimai müzakirələr və siyasi məsləhətləşmələr tələb edə bilər. Həmçinin xatırladılır ki, Endi Börnem cəmi iki həftə əvvəl Baş nazir vəzifəsinə başlayıb və ilk fəaliyyət həftəsi ictimaiyyət tərəfindən ümumilikdə müsbət qiymətləndirilib.
Xarici mediada belə fikirlər dolaşır ki, bu addımla kral ailəsinin hakimiyyətini məhdudlaşdırmaq istəyirlər. Ümumiyyətlə təşəbbüsün məqsədi siyasi sistemdə kral ailəsinin səlahiyyətlərinin azaldılmasının hədəfləndiyi bildirilir. Bu plan Baş tuta bilərmi, nə dərəcədə nail olmaq mümkündür?
Böyük Britaniyada yazılı konstitusiya ideyası ilk növbədə dövlət idarəçiliyini daha aydın hüquqi çərçivəyə salmaq, mərkəzi hakimiyyətlə regionlar arasında səlahiyyət bölgüsünü dəqiq müəyyənləşdirmək və vətəndaşların hüquqlarını vahid sənəddə təsbit etmək məqsədi daşıyır. Bu təşəbbüs təkcə kral ailəsi ilə bağlı deyil, bütövlükdə ölkənin konstitusiya modelinin yenilənməsi ilə əlaqədardır.
Bununla belə, yazılı konstitusiya qəbul edilərsə, onun monarxiyanın səlahiyyətlərinə də təsir göstərməsi mümkündür. Hazırda kralın səlahiyyətlərinin böyük hissəsi ənənələrə, parlament qanunlarına və konstitusiya konvensiyalarına əsaslanır. Yazılı konstitusiya qəbul olunarsa, bu səlahiyyətlər daha dəqiq müəyyən edilə, bəzi formal səlahiyyətlər məhdudlaşdırıla və ya tamamilə simvolik xarakter daşıdığı hüquqi şəkildə təsbit oluna bilər. Lakin bu, monarxiyanın ləğvi anlamına gəlmir.
Kral ailəsinin səlahiyyətlərinin əhəmiyyətli dərəcədə azaldılması asan proses deyil. Böyük Britaniyada monarxiya yalnız hüquqi institut deyil, həm də uzun əsrlərə söykənən siyasi və tarixi ənənənin bir hissəsidir. Parlament suverenliyi prinsipi, siyasi partiyaların mövqeyi, ictimai rəy və ölkəni təşkil edən İngiltərə, Şotlandiya, Uels və Şimali İrlandiyanın maraqları belə dəyişikliklərdə həlledici rol oynayacaq. Buna görə də geniş siyasi konsensus olmadan köklü konstitusiya islahatlarının həyata keçirilməsi çətin görünür.
Əgər yazılı konstitusiyanın hazırlanması prosesi başlasa, əsas diqqətin kral ailəsinin səlahiyyətlərindən daha çox hakimiyyət bölgüsünə, regionların hüquqlarına, parlamentin roluna, hökumətin səlahiyyətlərinə və vətəndaş hüquqlarının daha aydın müəyyənləşdirilməsinə yönələcəyi ehtimalı daha yüksəkdir. Monarxiyanın statusu da müzakirə mövzusu ola bilər, lakin bunun islahatların əsas məqsədi olacağını söyləmək düzgün olmaz.
Nəzərə almaq lazımdır ki, belə bir islahatın həyata keçirilməsi uzunmüddətli prosesdir. Yazılı konstitusiyanın hazırlanması geniş ictimai müzakirələr, hüquqşünasların rəyləri, parlament debatları və siyasi razılaşmalar tələb edir. Bu səbəbdən, Baş nazir Endi Börnem bu təşəbbüsü dəstəkləsə belə, onun yaxın illərdə tam şəkildə reallaşması və xüsusilə kral ailəsinin səlahiyyətlərini ciddi şəkildə dəyişdirməsi ehtimalı yüksək qiymətləndirilmir. Daha real ssenari ondan ibarətdir ki, islahatlar ilk növbədə idarəetmə sisteminin modernləşdirilməsinə, regionların səlahiyyətlərinin dəqiqləşdirilməsinə və konstitusiya normalarının vahid sənəddə toplanmasına yönəlsin. Kral ailəsinin statusu ilə bağlı mümkün dəyişikliklər isə yalnız geniş siyasi və ictimai razılıq əldə olunacağı təqdirdə gündəmə gələ bilər.
AMİP lideri, deputat Arzuxan Əlizadə məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Böyük Britaniyada yazılı konstitusiya ideyası yeni olmasa da, bu təşəbbüsün yenidən gündəmə gətirilməsi ölkənin gələcək idarəetmə modeli ilə bağlı müzakirələri gücləndirir. Lakin bunu yalnız kral ailəsinin səlahiyyətlərinin məhdudlaşdırılması cəhdi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Əsas məqsəd dövlət institutlarının fəaliyyətini daha aydın hüquqi çərçivəyə salmaq, mərkəzi və regional hakimiyyət arasında səlahiyyət bölgüsünü dəqiqləşdirmək və vətəndaş hüquqlarını vahid sənəddə təsbit etməkdir.
Bununla belə, yazılı konstitusiya qəbul olunacağı təqdirdə monarxiyanın səlahiyyətləri və konstitusion statusu da yenidən nəzərdən keçirilə bilər. Ancaq Böyük Britaniyada bu cür fundamental islahatın həyata keçirilməsi geniş siyasi konsensus, parlament dəstəyi və uzunmüddətli ictimai müzakirələr tələb edir. Buna görə də yaxın perspektivdə kral ailəsinin səlahiyyətlərinin kəskin şəkildə azaldılması ehtimalı yüksək görünmür. Əgər belə dəyişikliklər baş versə belə, onların tədricən və ölkənin çoxəsrlik konstitusion ənənələrinə uyğun şəkildə həyata keçirilməsi daha real ssenaridir.
Akif NƏSİRLİ
