Azad İsazadə: “Yaxın 10 il ərzində hərbi aviasiyanın konsepsiyası tamamilə dəyişə bilər”
ABŞ-ın Boeing şirkəti ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri üçün hazırlanan altıncı nəsil F-47 görünməz qırıcısının prototiplərinin istehsalına başlayıb. Pentaqonun məlumatına görə, proqram qrafikə uyğun davam edir və təyyarənin ilk uçuşunun 2028-ci ildə həyata keçirilməsi planlaşdırılır.
F-47 ABŞ-ın Next Generation Air Dominance (NGAD) proqramının əsas elementidir və gələcəkdə beşinci nəsil F-22 Raptor qırıcısını əvəz etməlidir.
Yeni təyyarə təkbaşına döyüş platforması kimi deyil, pilotsuz uçuş aparatları, peyklər, qabaqcıl sensorlar və rabitə sistemləri ilə vahid şəbəkədə fəaliyyət göstərən komanda mərkəzi kimi nəzərdə tutulub. Süni intellekt pilota döyüş məlumatlarını emal etmək, təhlükələri qiymətləndirmək və pilotsuz aparatların fəaliyyətini koordinasiya etməkdə kömək göstərəcək.
Hazırda prototip üzərində iş gedir. Növbəti mərhələdə mühərrik, avionika, "stealth" texnologiyaları və bort sistemləri inteqrasiya ediləcək. İlk nümunələr geniş uçuş və sınaq proqramına cəlb olunacaq. Bu sınaqlarda aerodinamika, radar görünməzliyi, proqram təminatı, silah sistemlərinin inteqrasiyası və ümumi döyüş qabiliyyəti yoxlanılacaq.
ABŞ hesab edir ki, gələcək münaqişələrdə uzaqmənzilli raketlər, güclü hava hücumundan müdafiə sistemləri, radioelektron mübarizə və yeni nəsil qırıcılar daha böyük rol oynayacaq. Buna görə F-47-nin yüksək gizlilik, uzun uçuş məsafəsi, güclü sensorlar və müasir məlumat emalı sistemləri sayəsində belə şəraitdə üstünlük təmin edəcəyi gözlənilir.
Qırıcının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri pilotsuz döyüş aparatları ilə birgə fəaliyyət göstərə bilməsidir. Bu dronlar kəşfiyyat aparacaq, radioelektron mübarizə həyata keçirəcək, hədəfləri yayındıracaq və zərbələr endirəcək, bütün proses isə F-47 pilotu tərəfindən idarə olunacaq.
ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri və Boeing təyyarənin texniki göstəricilərini hələ açıqlamayıb. Maksimal sürəti, döyüş radiusu, mühərrikləri, radar sistemi və silah yükü məxfi saxlanılır. Analitiklər hesab edirlər ki, F-47-nin əsas üstünlüklərindən biri daha uzun uçuş məsafəsi və yüksək yanacaq səmərəliliyi olacaq.
Qeyd olunur ki, proqram mühəndislik və istehsal mərhələsinə keçib. İlk uçuşun 2028-ci ildə baş tutacağı, bundan sonra isə bir neçə il davam edəcək sınaqlardan sonra F-47-nin ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin silahlanmasına qəbul ediləcəyi planlaşdırılır. Bununla yanaşı, Pentaqon və Boeing-in bu iddialı qrafikə tam əməl edib-etməyəcəyi hələ də sual altındadır.
Türkiyə ilə bağlı mübahisəli F-35 layihəsi isə beşinci nəsil qırıcı təyyarəni əhatə edir. ABŞ-ın cəmi iki il ərzində tamamilə yeni, altıncı nəsil F-47 qırıcısını uçuş sınaqlarına çıxarmağı planlaşdırması o deməkdirmi ki, Türkiyənin F-35 proqramına yenidən qoşulması artıq gecikib və əvvəlki qədər əhəmiyyətli deyil?
Siyasi şərhçi Azad İsazadə məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, ABŞ-ın F-47 layihəsi hərbi aviasiyanın inkişafı baxımından mühüm addım hesab olunsa da, bu platforma ətrafında indidən böyük strateji gözləntilər formalaşdırmaq doğru yanaşma deyil.
Onun sözlərinə görə, son illərin müharibələri – istər Rusiya-Ukrayna müharibəsi, istərsə də Yaxın Şərqdə baş verən hərbi qarşıdurmalar – göstərir ki, müasir döyüş meydanında pilotsuz uçuş aparatlarının rolu sürətlə artır. Qırıcı təyyarələr döyüş imkanlarına görə hələ də üstün platformalar sayılsalar da, onların hazırlanması, istismarı və tətbiqi pilotsuz sistemlərlə müqayisədə qat-qat baha başa gəlir.
"2028-ci ilə qədər süni intellektlə idarə olunan dronlar və digər pilotsuz uçuş sistemləri daha da inkişaf edəcək. Belə bir şəraitdə pilotlu qırıcıların, o cümlədən F-47 kimi yeni nəsil platformaların süni intellektlə idarə olunan çevik sistemlərlə rəqabət aparması əvvəlki qədər asan olmayacaq. Çox güman ki, yaxın 10 il ərzində hərbi aviasiyanın konsepsiyası əhəmiyyətli dərəcədə dəyişəcək", – deyə ekspert qeyd edib.
Azad İsazadənin fikrincə, hazırkı mərhələdə F-35-dən daha müasir qırıcıların yaradılması hərbi baxımdan gözlənilən üstünlüyü tam təmin etmir. Onun sözlərinə görə, F-35 hələ də bütün potensialını praktik döyüş şəraitində tam nümayiş etdirə bilməyib. Çünki müasir müharibələr göstərir ki, nisbətən ucuz və kütləvi istehsal olunan pilotsuz uçuş aparatları belə bahalı döyüş təyyarələri üçün ciddi təhlükə yarada bilir.
Ekspert Türkiyənin F-35 proqramına yenidən qoşulmasının əhəmiyyətinə də toxunub. O bildirib ki, bu gün Ukrayna əsasən F-16 qırıcılarından istifadə edərək hava əməliyyatları həyata keçirir və köhnə modifikasiyalı təyyarələrdən belə kifayət qədər səmərəli yararlanmağa çalışır.
"Türkiyənin arsenalında da F-16-lar var. İkinci Qarabağ müharibəsində bu təyyarələr birbaşa döyüşlərə cəlb edilməsə də, onların Gəncə hava bazasında yerləşdirilməsi belə ciddi çəkindirici amilə çevrilmişdi. Ermənistan Hərbi Hava Qüvvələri qırıcılarını havaya qaldırmağa cəsarət etmədi. Hətta Rusiya aviasiyası da birbaşa hava döyüşlərindən yayınmağa üstünlük verdi. Bu fakt qırıcı aviasiyanın təkcə döyüş imkanlarının deyil, həm də psixoloji və strateji çəkindirmə vasitəsi olduğunu göstərir", – deyə o vurğulayıb.
Azad İsazadənin sözlərinə görə, hazırkı geosiyasi şəraitdə Türkiyə üçün F-16 parkının mərhələli şəkildə F-35-lərlə yenilənməsi strateji əhəmiyyət daşıyır. O xatırladıb ki, F-35 qırıcıları artıq İsrailin arsenalındadır, Səudiyyə Ərəbistanı da bu platformanı əldə etməyə maraq göstərir. Bu baxımdan, regionda hərbi balansın və çəkindirmə potensialının qorunması üçün Türkiyənin də F-35 proqramında yer alması mühüm amil kimi qiymətləndirilə bilər.
Dəniz NƏSİRLİ
