Firdovsi Şahbazov: “Ən optimal variant Xəzərin dibi ilə boru kəməri çəkib CQD ilə qazı Avropaya ixrac etməkdir”
Rumıniya Türkmənistana Xəzər karbohidrogenlərinin Avropaya tranziti olan AGRI layihəsini canlandırmağı təklif edir. Bunu Rumıniya Ticarət və Sənaye Palatasının (CCIR) prezidenti Mihay Daraban Türkmənistanın Rumıniyadakı səfiri Annamammet Annayev ilə görüşdə deyib.
O bildirib ki, Türkmənistan qazı əvvəlcə Azərbaycan və Gürcüstanın nəqliyyat infrastrukturu vasitəsilə Qara dəniz regionuna çatdırıla, daha sonra isə BRUA qaz kəməri ilə Avropa ölkələrinə nəql oluna bilər.
AGRI (Azərbaycan-Gürcüstan-Rumıniya İnterkonnektoru) layihəsi 2009-2010-cu illərdə ortaya çıxıb. Əvvəlcə ideya Xəzər şelfində hasil edilən təbii qazı boru kəməri vasitəsilə Gürcüstana nəql etmək idi. Orada, Gürcüstanın Qara dəniz sahilində qazın mayeləşdirilməsi, tankerlərə yüklənməsi və Rumıniyanın Konstansa limanına daşınması, orada yenidən qazlaşdırılması və Avropa qaz ötürmə sisteminə daxil edilməsi nəzərdə tutulurdu. 2010-cu ilin aprel ayında Buxarestdə Azərbaycan, Gürcüstan və Rumıniyanın rəsmi nümayəndələri AGRI-nin həyata keçirilməsi ilə bağlı anlaşma memorandumu imzaladılar. Lakin Cənub Qaz Dəhlizinin həyata keçirilməsindən sonra Azərbaycan qazı birbaşa Türkiyə, Yunanıstan, Albaniya və İtaliyaya getdi və bu da AGRI layihəsini daha az cəlbedici etdi.
Tükmənistan bu qədər xərci çəkib, Türkmənistan-Gürcüstan-Rumıniya qaz nəqli marşrutunu işə salınca, olmazmı ki, Cənub Qaz Dəhlizinin genişləndirilməsinə maya qoysun? Onsuz dəfələrlə Azərbaycan bu məsələni gündəmə gətirərək vəsait axtardığını bəyan edib. Avropa bankları isə həm bununla bağlı kredit vermirlər, həm də uzunmüddətli saziş imzalamırlar. Türkmənistanın mürəkkəb sxemə malik AGRI layihəsinə vəsait qoymağındansa, daha sərfəli marşrut olan CQD-yə vəsait qoya bilməz?
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini baki-xeber.com-la bölüşən iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru Firdovsi Şahbazovun fikrincə, Türkmənistanın öz qaz resurslarını dünya bazarına çıxarmaqla bağlı siyasəti anlaşılan deyil: “Türkmənistan qaz ehtiyatlarına görə dünyada 4-cü yerdədir. Türkmənistanın qaz ehtiyatları 20 trilyon kubmetr qiymətləndirilir. Bu, olduqca böyük ehtiyatdır. Əvvəllər Türkmənistan il ərzində 200 milyard kubmetr qazı Rusiyaya ucuz qiymətə ixrac edirdi. Sonralar Türkmənistandan İrana qaz kəməri çəkildi. Bu kəməri ötürücülük gücü 8 milyard kubmetrdir. Daha sonra isə Çinə qaz kəməri çəkildi. Bu gün Türkmənistanın qazdan əldə etdiyi gəlirlərin 85 faizə Çinə ixrac hesabına formalaşır. Bu isə Türkmənistanın Çindən əhəmiyyətli dərəcədə asılı olması deməkdir. Özü də Türkmənistan qazı Çinə ucuz qiymətə ixrac edir. Qazla bağlı ən bahalı bazar, Avropa bazarıdır. Avropada qazın 1000 kubmetrinin qiyməti 500-600 dollar arasında dəyişir. Dəfələrlə Türkmənistanla aparılan danışıqlarda Transxəzər kəmərinin çəkilməsi müzakirə edilib. Türkmənistan hər dəfə bundan yayınıb. Rəsmi Aşqabad bildirib ki, qazı sərhəddə satmağa hazırdır. Yəni kəmərin məsuliyyətini üzərinə götürməyib. Həm Avropa İttifaqı, həm də ABŞ qazın Avropa bazarına çıxarılması ilə bağlı Türkmənistana tövsiyələr verir. Bir neçə ay əvvəl ABŞ dövlət katibi Marko Rubio Türkmənistan xarici işlər naziri ilə görüşündə bu məsələ müzakirə edilib. Türkmənistanın bu gün önəm verdiyi AGRI layihəsi iqtisadi baxımdan sərfəli deyil. Ən optimal variant Xəzərin dibi ilə boru kəməri çəkib Cənub Qaz Dəhlizi ilə qazı Avropaya ixrac etməkdir. Azərbaycanın böyük səylər və maliyyə vəsaiti hesabına qurduğu hazır infrastruktur var. İndi əsas məsələ odur ki, CQD-nin ötürücülük imkanları genişləndirilsin. Türkmənistan buna dəstək verməklə qazını Avropaya baha qiymətə ixrac edəcək”.
Vidadi ORDAHALLI
