Məlum olduğu kimi, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın ölkənin dəmir yollarının idarə olunması şərtlərinin yenidən nəzərdən keçirilməsi məsələsini qaldırması Moskvada xoş qarşılanmadı. Paşinyan, məsələ "dostluq atmosferində" həll olunmazsa, Ermənistanın arbitraja müraciət edəcəyi ilə hədələyib. “Rusiya Dəmir Yolları” və İqtisadi İnkişaf Nazirliyi isə xəbərdarlıq edib ki, bu halda onlar Ermənistanın dəmir yolu infrastrukturuna qoyduqları investisiyalara görə kompensasiya tələb edəcəklər.
Ermənistan baş nazirinin sözlərinə görə, indi İrəvan Moskva ilə həm iqtisadi, həm də siyasi sahələrdə münasibətlərə "alternativ" axtarır. O qeyd edib ki, Ermənistan ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Hollandiya, Çin və digər ölkələrlə strateji əməkdaşlıq müqavilələri bağlayıb: “Lakin Moskva İrəvanın "münasibətlərində eksklüzivliyi" qoruyub saxlamasını gözləyir”. Fevral ayında İrəvan Moskvanın Ermənistan dəmir yolları üçün güzəştini hər iki ölkə üçün dost olan üçüncü bir ölkəyə satmasını təklif etmişdi. Paşinyan Qətəri, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərini və Qazaxıstanı potensial tərəfdaşlar kimi müəyyən etmişdi. “Rusiya Dəmir Yolları” ilə Ermənistan arasında ölkənin dəmir yolu infrastrukturunun güzəştli idarə olunması ilə bağlı müqavilə 2008-ci ildə imzalanıb. Müqavilə 30 il müddətinə qüvvədədir və daha on il uzadılması mümkündür. İrəvan 2008-ci ildən bəri “Rusiya Dəmir Yolları”nın törəmə müəssisəsi olan "Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu" şirkəti tərəfindən idarə olunan infrastruktur üzərində tam nəzarətin qaytarılmasında israr edir. Bu məqsədlə Ermənistan tərəfindən təkcə diplomatik deyil, həm də iqtisadi arqumentlərdən istifadə olunur. Məsələn, Paşinyan bildirir ki, Ermənistan dəmir yolu infrastrukturunun icarəsinə görə Rusiyadan ildə 2 milyard dollara qədər vəsait tələb edə bilər. Rusiya isə buna müqavimət göstərir və ilk olaraq, maliyyə müstəvisində Ermənistana təzyiq edir. Moskva xəbərdarlıq edir ki, Ermənistan müqaviləni ləğv edərsə, Rusiya şirkətinin dəmir yoluna 2008-ci ildən bəri qoyduğu bütün investisiyaları geri qaytarmalı olacaq. “Rusiya Dəmir Yolları” ASC-nin baş direktoru Oleq Belozyorov qeyd edir ki, “Rusiya Dəmir Yolları” Ermənistanla güzəşt müqaviləsi üzrə öhdəliklərini tam şəkildə yerinə yetirir: “Konsessiya müqaviləsi sayəsində Ermənistan müasir dəmir yolu infrastrukturunu bərpa və texniki xidmət, maliyyə yükü olmadan əldə edib. “Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu” heç vaxt “Rusiya Dəmir Yolları”na dividend ödəməyib və əldə edilən bütün mənfəət dəmir yolunun inkişafına yönəldilib. 2008-ci ildən 2025-ci ilə qədər “Rusiya Dəmir Yolları” və “Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu” tərəfindən qoyulan ümumi investisiya həcmi təxminən 396,3 milyon dollar təşkil edib. Müqavilə ləğv olunarsa, onda bizim də investisiyalardan gəlir gözləmək hüququmuz var”. Nikol Paşinyanın dəmir yollarına nəzarətlə bağlı açıqlaması yeni deyil, o, bu barədə aylardır danışır. Operatorun dəyişdirilməsi zərurəti Qərbin “Rusiya Dəmir Yolları”na qarşı sanksiyaları ilə izah olunur. Rusiya dəmir yolu şirkəti sanksiyalar altındadır. Bir çox beynəlxalq daşıyıcılar həqiqətən də sanksiya altında olan operatorla işləməkdən yayınırlar. Bu durumda Ermənistan nəqliyyat sisteminin potensial müştərilərini itirdiyini iddia edir. İkinci, daha əhəmiyyətli məsələ birbaşa Ermənistanın Rusiya ilə getdikcə daha da mürəkkəbləşən münasibətləri ilə bağlıdır. Ermənistan məhsullarının idxalına qoyulan məhdudiyyətlərdən sonra dəmir yolu məsələsi ticarət təzyiqinin bir elementinə çevrilib. Bununla İrəvan Moskvaya iqtisadi cəhətdən əks-hücum etməyə çalışır və bildirir ki, ticarət məhdudiyyətlərindən istifadə etsəniz, biz infrastruktur məhdudiyyətlərindən istifadə etməyə hazırıq. Daha bir məsələ TRIPP layihəsi ilə bağlıdır. Rusiya dəmir yolu operatorundan açıq-aşkar asılılıq, ərazisində TRIPP-in reallaşması üçün Ermənistana əngəl yaradır. Rusiya beynəlxalq Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizini inkişaf etdirməyə davam edir və TRIPP-in ərsəyə gəlməsində maraqlı deyil. Ermənistan dəmir yolları üzərində nəzarət Rusiyaya TRIPP-ə əngəl yaratmaq imkanı verir. İrəvan həm də məhz bunu aradan qaldırmağa can atır və nəticədə Rusiya ilə münasibətlər düşmənçilik müstəvisinə keçir. Rusiyanın iqtisadi inkişaf naziri Maksim Reşotnikov Moskvanın kompensasiya tələb edə biləcəyini təsdiqləyib. Reşotnikov, həmçinin, Paşinyanın Ermənistanın Rusiya ilə münasibətlərinə alternativ axtardığı barədə açıqlamasına da münasibət bildirib. Nazir Rusiyanın Ermənistandan idxalı asanlıqla əvəz edə biləcəyini vurğulayıb. O əmin edib ki, Ermənistan təchizatını əvəz etmək bizim üçün çətin olmayacaq. Reşotnikov bildirib ki, eyni zamanda, bu tədarüklərin əhəmiyyəti "əhəmiyyətli adlandırıla bilməz". Onun sözlərinə görə, Ermənistanın Rusiyanın dünya ilə ümumi ticarət dövriyyəsindəki payı 0,9%-i keçmir. İqtisadi inkişaf naziri qeyd edib ki, Avrasiya İqtisadi birliyi təkcə əsas satış bazarı deyil, həm də Ermənistan iqtisadiyyatı üçün əsas resursların təchizatçısıdır. Buna görə də, İrəvan AİB xaricində müqayisə edilə bilən qaz qiymətlərinə ümid edə bilməyəcək: “Birliyin Ümumi Qaz Bazarı çərçivəsində Rusiya Ermənistana qazı 1000 kubmetr üçün 177,5 dollar qiymətinə tədarük edir. Əgər qiyməti hazırda 1000 kubmetr üçün 600 dolları keçən hazırkı “Avropa” qaz qiymətləri ilə müqayisə etsək, buna subsidiyadan başqa bir şey demək olmaz. Bu məbləğ ildə təxminən 1 milyard dollar təşkil edir".
Tahir TAĞIYEV
