ABŞ prezidenti Donald Tramp İrana qarşı "İkinci Dünya müharibəsindən bəri ən böyük hücumu" dayandırdığını bildirib. O, qərarını Tehranın müraciəti və ABŞ-ın Körfəz regionundakı müttəfiqlərinin xahişi ilə izah edib. Trampın sözlərinə görə, sülh danışıqları bərpa olunur, Hörmüz boğazı ilə bağlı razılaşma isə qaçılmazdır: "İndi bunu danışıqlar yolu ilə həll etməyə çalışırıq. Danışıqlar 3 avqustdan sonra başlayır".
Tramp yeni danışıqlara kimlərin qatılacağını, onların harada keçiriləcəyini açıqlamayıb. Vaşinqtonla Tehranın danışıqlarına indiyədək Qətər və Pakistan vasitəçilik edib. Trampın əvvəlki açıqlamalarına baxmayaraq, Qətərin Xarici İşlər Nazirliyi iyulun 30-da bildirmişdi ki, yaxın günlərdə Dohada yüksək səviyyəli görüş planlaşdırılmır. Tramp deyib: "Razılaşmanın əldə olunmasını çox istərdim. Xeyli insanın həyatını xilas edərdi... Hazırladığımız hücum İkinci Dünya müharibəsindən bəri ən böyük hücum olacaqdı və İran üçün fəlakətli olacaqdı. Onlar bunu istəmədilər". Prezidentin dediyinə görə, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər və İran planlaşdırılan hava zərbələrinin dayandırılmasını istəyib: "İran çox israrla bizdən gözləməyi xahiş etdi. Dedilər ki, razılaşma əldə etmək istəyirik". Onun sözlərinə görə, müttəfiqlər də hücumu dayandırmağını istəyiblər, çünki razılaşma əldə olunacağını düşünürlər: "Hörmüz boğazı və nəticə etibarilə İranın nüvə silahından təmizlənməsi ilə bağlı razılaşma qaçılmazdır". Tramp dəfələrlə İranı genişmiqyaslı hücumlarla hədələyib, ancaq son anda Vaşinqtonla Tehran arasında razılaşmanın yaxın olduğunu bildirib. Bununla belə, indiyədək uzunmüddətli sülh sazişi əldə olunmayıb, tərəflər arasında qarşılıqlı zərbələr yenidən davam edib. İran mediası hərbi mənbələrə istinadən, Trampın "Tehran Vaşinqtondan yeni hücumlardan çəkinməyi xahiş edib" iddiasını təkzib edib. "Mehr" agentliyi adları açıqlanmayan mənbələrə istinadla yazıb ki, Trampın bəyanatı "növbəti yalandan başqa bir şey deyil" və "Fars körfəzi ölkələrinin rəhbərlərini şantaj edərək təzyiq altında saxlamaq cəhdidir". Tehran danışıqların bərpası ilə bağlı Trampın son açıqlamalarına hələlik münasibət bildirməyib. Tramp fevralın 28-də başlayan ABŞ-İsrail müharibəsinin əsas məqsədinin İranın nüvə təhlükəsini aradan qaldırmaq olduğunu deyirdi. Son həftələr isə əsas diqqətini Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpasına yönəldib. Müharibədən əvvəl dünyada neft və qaz tədarükünün 20 faizindən çoxu Hörmüz boğazından keçirdi. İran bəzən Tehranın icazəsini almayan gəmilərə hücumlar edərək bu su yolunu faktiki bağlayıb. Tehran boğazdan keçən gəmilərdən rüsum almaqla hədələyib. ABŞ və digər ölkələr Hörmüz boğazının beynəlxalq su yolu kimi heç bir dövlətin nəzarətində olmadığını bildirirlər. Vaşinqton və Tehran iyunun 17-də döyüşlərin dayandırılması və Hörmüz boğazının yenidən açılması məqsədilə 60 günlük Anlaşma Memorandumu imzalayıblar. Amma sənədin şərtləri müxtəlif cür yozulub və tərəflər arasında yeni hücumlar baş verib.
Bunlar fonunda Səudiyyə Ərəbistanı Qırmızı dənizdə strateji əhəmiyyətli Bab əl-Məndəb boğazında gəmiçiliyin təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə müdafiə alyansı yaratdığını açıqlayıb. Bu addım Yəməndə İranın dəstəklədiyi husilərin Səudiyyə gəmilərinə hücumları fonunda atılıb. Husilər ötən həftə Səudiyyə Ərəbistanına dəniz blokadası elan edib, ölkənin neft tankerlərini və neft infrastrukturunu hədəfə alıblar. Donald Tramp və Avropa liderləri bu hücumları pisləyib. İyulun 30-da Səudiyyə Ərəbistanının Müdafiə Nazirliyi 14 ölkə adından birgə bəyanat yayıb. ABŞ tərəfdaşları Türkiyə, Pakistan, Bəhreyn, İordaniya, Küveyt və Qətərin də qoşulduğu alyansın "dəniz təhlükəsizliyini gücləndirmək" məqsədi daşıdığı açıqlanıb. Bəyanatda deyilir ki, alyans həmçinin Bab əl-Məndəb boğazı, Qırmızı dəniz və Ədən körfəzində ortaq dəniz maraqlarını müdafiə etmək məqsədi güdür. Oman və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin alyansda yer almaması diqqət çəkir. Baxmayaraq ki, bu iki ölkə Səudiyyə Ərəbistanı ilə oxşar təhlükəsizlik maraqlarını bölüşür. Husilər blokadanın yalnız Səudiyyə Ərəbistanına qarşı yönəldiyini bildiriblər. Amma Qırmızı dənizdə son hadisələr qlobal neft təchizatına, ikinci strateji boğaza təhdid yaradıb. Bu arada İran Hörmüz boğazına nəzarəti gücləndirməyə çalışır.
Samirə SƏFƏROVA
