Abutalıb Səmədov: “İnkişaf Yolu” layihəsinin baş tutmaması üçün İran əlindən gələni edəcək"
Türkiyə hökuməti İraqla birlikdə həyata keçirilən "İnkişaf Yolu" (Development Road) nəqliyyat dəhlizini üç il ərzində başa çatdırmağı planlaşdırır. Layihənin məqsədi Fars körfəzini Türkiyə üzərindən Avropaya bağlamaq və dünya ticarətinin Hörmüz boğazından asılılığını azaltmaqdır.
Layihə çərçivəsində İraqın Əl-Fao limanından Türkiyə sərhədinədək təxminən 1 200 kilometr uzunluğunda dəmir yolu, avtomobil yolu, enerji və telekommunikasiya infrastrukturu inşa ediləcək. Təkcə dəmir yolu hissəsinin dəyəri 15 milyard ABŞ dolları qiymətləndirilir.
Türkiyə və İraq artıq yeni sərhəd-keçid məntəqəsinin tikintisi və maliyyələşdirmə mexanizmi barədə razılığa gəliblər. Tikinti işlərinə bu il başlanması, ilkin mərhələdə isə dəmir yoluna üstünlük verilməsi nəzərdə tutulur.
Layihədə Türkiyə, İraq, Qətər və BƏƏ iştirak edir. Ankara bu marşrutu həm Hörmüz boğazına, həm də Süveyş kanalına alternativ logistika xətti kimi qiymətləndirir. Qeyd olunur ki, ABŞ, İsrail və İran arasında yaranmış gərginlik nəticəsində Hörmüz boğazında gəmiçiliyin zəifləməsi enerji qiymətlərini artırıb və alternativ nəqliyyat marşrutlarına marağı gücləndirib. Bu baxımdan "İnkişaf Yolu" layihəsinin qlobal logistika üçün strateji əhəmiyyət daşıdığı vurğulanır.
Türkiyənin "İnkişaf Yolu" layihəsini cəmi üç il ərzində və təxminən 15 milyard dollarlıq investisiya ilə reallaşdırmaq nə dərəcədə real görünür? Layihənin maliyyələşdirilməsi və təhlükəsizlik riskləri fonunda bunun icrası mümkündürmü? Bundan əlavə, bu marşrutun Hörmüz boğazına alternativ kimi təqdim olunması Türkiyə–İran münasibətlərinə və regiondakı geosiyasi balanslara hansı təsirləri göstərə bilər?
Politoloq Abutalıb Səmədov "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Hörmüz boğazında uzun müddətdir davam edən gərginlik bu marşrutdan istifadə edən ölkələri alternativ nəqliyyat dəhlizləri axtarmağa məcbur edir.
Onun sözlərinə görə, hadisələrin inkişafı göstərir ki, Hörmüz boğazı ətrafındakı böhran qısa müddətdə aradan qalxmayacaq və bu problemin illərlə davam etməsi ehtimalı yüksəkdir.
"Əvvəllər problem əsasən İranla bağlı idi, indi isə Oman da prosesə qoşulub və Hörmüz boğazından tranzit gəlirləri əldə etmək niyyətini ortaya qoyur. ABŞ və İsrailin hərbi əməliyyatlarla İranın strateji obyektlərinə, körpülərinə və keçidlərinə zərbələr endirməsi belə, Hörmüz boğazında sərbəst gəmiçiliyi tam təmin edəcək həll yolu kimi görünmür. Buna görə də İraqdan başlayacaq "İnkişaf Yolu" layihəsi son dərəcə maraqlı və perspektivli təşəbbüsdür", – deyə politoloq bildirib.
A.Səmədov hesab edir ki, layihənin cəmi üç il ərzində reallaşacağına inanmaq çətindir.
"1200 kilometrlik avtomobil və dəmir yolunun üç il ərzində tikilib başa çatdırılması real görünmür. Müqayisə üçün qeyd edim ki, İran ərazisindəki Rəşt-Astara dəmir yolu cəmi 165 kilometrdir. Bununla belə, 2018-ci ildən həyata keçirilən layihə hələ də başa çatdırılmayıb. Azərbaycan bu layihəyə 500 milyon dollar kredit ayırdı, daha sonra Rusiya 1,3 milyard dollar maliyyələşdirmə təklif etdi və 2023-cü ildə layihənin birgə icrasına dair razılıq əldə olundu. Buna baxmayaraq, hələ də ciddi irəliləyiş görünmür. Belə olan halda, təkcə 1200 kilometrlik yolun deyil, eyni zamanda enerji və telekommunikasiya infrastrukturunun da üç il ərzində inşa ediləcəyini gözləmək inandırıcı deyil", – deyə o vurğulayıb.
Ekspertin fikrincə, layihənin qarşısında duran əsas maneələrdən biri də regiondakı təhlükəsizlik riskləridir.
"İran Hörmüz boğazından əldə etməyi planlaşdırdığı gəlirlərə böyük əhəmiyyət verir. Buna görə də alternativ marşrutların formalaşmasını öz maraqlarına zidd hesab edir. İstisna deyil ki, Tehran "İnkişaf Yolu" layihəsinin həyata keçirilməsinə mane olmaq üçün bütün imkanlarından istifadə etsin. İranın Türkiyə ərazisində proseslərə təsir imkanları məhduddur. Lakin layihənin İraqdan başlayan hissəsinə təsir göstərmək üçün kifayət qədər siyasi və təhlükəsizlik rıçaqlarına malikdir", – deyə politoloq bildirib.
A.Səmədov hesab edir ki, bu layihənin həyata keçirilməsi Ankara ilə Tehran arasında onsuz da mürəkkəb olan münasibətləri daha da gərginləşdirəcək.
"İran-Türkiyə münasibətlərini isti münasibətlər adlandırmaq mümkün deyil. Türkiyə ABŞ/İsrail-İran qarşıdurması zamanı hərbi əməliyyatları beynəlxalq hüquqa zidd saydığını bəyan etdi və müəyyən mənada İranın mövqeyini dəstəkləyən açıqlamalar verdi. Ancaq bütün bunlar iki ölkə arasında etimadın formalaşmasına gətirib çıxarmadı. "İnkişaf Yolu" layihəsinin reallaşması isə bu münasibətləri daha da soyuda bilər", – deyə o qeyd edib.
Politoloq bildirib ki, Hörmüz boğazı ilə bağlı hüquqi mübahisələrin də yaxın perspektivdə həlli real görünmür.
"Bu boğaz BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyasına əsasən beynəlxalq su yolu hesab olunur və burada sahilyanı dövlətlərin keçid üçün rüsum tələb etmək hüququ yoxdur. Belə hüquq yalnız Süveyş və Panama kimi süni yaradılmış kanallara aiddir. Buna baxmayaraq, İran və Oman gəmilərin əvvəlki beynəlxalq dəhlizdən deyil, öz sərhədlərinə yaxın marşrutdan keçməsini, əvvəlcədən məlumat verməsini, icazə almasını və müxtəlif ödənişlər etməsini istəyir. Bu isə beynəlxalq hüquq baxımından ciddi mübahisələr yaradır və bölgədə gərginliyi daha da artırır", – deyə o bildirib.
Sonda A.Səmədov vurğulayıb ki, həm Hörmüz boğazı ətrafındakı böhranın, həm də regiondakı hərbi-siyasi gərginliyin yaxın vaxtlarda aradan qalxacağı inandırıcı görünmür.
"Layihəyə böyük maliyyə vəsaitinin ayrılması nəzərdə tutulsa da, mövcud təhlükəsizlik şəraitində onun planlaşdırıldığı kimi üç il ərzində tamamlanacağına inanmaq çətindir. Əksinə, "İnkişaf Yolu" layihəsinin baş tutmaması üçün İran, hətta müəyyən mənada Oman da əlindən gələni edəcək", – deyə politoloq fikrini yekunlaşdırıb.
Dəniz NƏSİRLİ
