Həyati əhəmiyyətə malik Hörmüz boğazına nəzarət üçün Amerika Birləşmiş Ştatları ilə savaşı davam etdirən İran rəhbərlərinin önündə indi üç variant var. Lakin bunların heç biri qələbəyə aparan açıq bir yol təklif etmir. İlk variant Vaşinqtonun tələblərinin böyük hissəsini qəbul etməkdir: Ticarət gəmilərinə yönəlik hücumları dayandıraraq Hörmüz boğazından sərbəst və təhlükəsiz keçidi təmin etmək, İranın yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş uran ehtiyatından imtina etmək və ya bu ehtiyatı azaltmaq, qlobal nüvə nəzarəti təşkilatının hərtərəfli yoxlamalarını qəbul etmək.
Tehran bunun müqabilində İran limanlarına tətbiq edilən ABŞ dəniz blokadasının ləğv olunmasını, sanksiyaların yumşaldılmasını və yeni hücumlara qarşı zəmanət verilməsini istəyə bilər. Bu, ehtimalla, maliyyə baxımından ən ucuz variantdır. Lakin eyni zamanda, siyasi baxımdan ən ağırı olanıdır. Hörmüz boğazına nəzarət məsələsində İranın buna haqqı çatdığını rəsmi şəkildə təsdiqləmədən onun yenidən açılmasına razılaşması Tehranda bəzi dairələrin yeni çəkindirici vasitə kimi görməyə başladığı bu rıçaqdan imtina etməsi demək olardı. Üstəlik, bu siyasi rıçaq artıq İranın raketlərindən, bölgədəki proksi qüvvələrindən və hətta nüvə proqramından belə daha təsirli görünə bilər. İran İslam Respublikası düşmənlərinin öz ərazisinə təşkil etdiyi hücuma cavab olaraq qlobal iqtisadiyyata anında hesab ödətdirə bildiyini ilk dəfə göstərmiş oldu. Digər tərəfdən, nüvə proqramı uzun müddətdir İranın imtina etməyə məcbur edilə bilməyəcəyi bir hüquq kimi təqdim olunur. Aylarla davam edən hücumlardan sonra nüvə fəaliyyətlərinə ciddi məhdudiyyətlərin qoyulması yönündəki tələbləri qəbul etmək, sərt xətt tərəfdarlarının Amerikan hərbi təzyiqinin işə yaradığını müdafiə etməsinə imkan yaradacaq. Bu vəziyyət, həmçinin, İranın raket proqramı ilə Livan Hizbullahı, İraqdakı şiə qrupları və Yəməndəki husilərlə münasibətləri məsələsində yeni tələblərin önünü aça bilər. İkinci variant isə gərginliyi artırmaqdır. İran bölgədəki Amerika bazalarına, gəmilərə və Körfəzdəki ərəb ölkələrinin həyati infrastrukturuna yönəlik hücumlarını intensivləşdirə bilər. Beləliklə, yüksələn enerji qiymətlərinin və daha genişmiqyaslı axsamaların Vaşinqton ilə müttəfiqlərini güzəştə getməyə məcbur edəcəyinə ümid bəsləyə bilər. Lakin bu variant ən böyük hərbi riski daşıyır. Çox sayda insanın ölümünə və ya Körfəzdəki infrastrukturun ciddi şəkildə zərər görməsinə gətirib çıxaracaq bir hücum İranın qonşularını münaqişəyə birbaşa sürükləyə və Tehranı daha geniş bir koalisiya ilə üz-üzə qoya bilər. Üçüncü variant isə mövcud qeyri-sabitliyi davam etdirməkdir: Gəmilər və enerji bazarları üzərində bazarlıq gücünü qoruyacaq qədər təzyiq yaratmaq, lakin ABŞ ilə yenidən genişmiqyaslı müharibəyə təkan verəcək həddə çatmamaq. Bu yanaşma İran İslam Respublikasının köklü təfəkkür tərzinə uyğun görünür. İranın özündən daha güclü bir düşməni məğlub etməsi tələb olunmur; həmin düşmənin döyüşməyə risk etdiyi müddətdən daha uzun müddət mövqeyində qalması kifayətdir. Mövcudluğunu qorumaq belə bir qələbə kimi təqdim edilə bilər. Lakin sanksiyalar, müharibənin vurduğu zərər və inflyasiya ölkə daxilindəki təzyiqi getdikcə artırır. Zaman keçdikcə bir ziddiyyət də ortaya çıxa bilər: İran Hörmüz boğazını bir silah kimi nə qədər çox istifadə edərsə, ölkələr bölgədən enerji və digər malları ixrac etmək üçün yeni yollar tapacağı təqdirdə bu silah bir o qədər zəifləyə bilər. İran parlamentinin sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf da bu ziddiyyəti qəbul edib. Qalibaf Hörmüzün dəyərinin boğazdan keçən gəmi sayını azaltmaqdan yox, artırmaqdan qaynaqlandığını müdafiə edib. Mütəmadi olaraq təhlükəsiz olmayan bir dəniz yolu dünyanı İranı dövrədən çıxaracaq alternativlər tapmağa sövq edəcək. İrandakı qərar qəbuletmə prosesi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik də vəziyyəti daha mürəkkəb hala gətirir.
Fevral ayında başlayan ABŞ-İsrail müharibəsi zamanı təşkil edilən hücumda öldürülən Ayətullah Əli Xamenei dövründə seçilmiş siyasətçilər, dini qurumlar və İnqilab Keşikçiləri arasındakı fikir ayrılıqlarında son sözü dini lider deyirdi. Aylarla davam edən müharibənin və Xameneinin oğlu Müctəbanın hakimiyyətə gəlməsinin ardından bu güc nisbətinin necə formalaşdığı artıq daha qeyri-müəyyəndir. Prezident Məsud Pezeşkian və diplomatları iqtisadi təzyiqi yüngülləşdirmək və sabitliyi bərpa etmək məqsədilə razılaşmanın əldə olunmasını dəstəkləyə bilər. Buna qarşılıq parlamentdəki sərt xətt tərəfdarları, seçilməmiş güclü qurumlar və mühafizəkar media vasitələri veriləcək böyük güzəştlərin İran İslam Respublikasının ideoloji təməllərini zəiflətməsindən və əsas tərəfdar kütləsini uzaqlaşdırmasından narahat ola bilər. Ən böyük sual isə silahlı qüvvələr, xüsusən də İnqilab Keşikçiləri ilə bağlıdır. İranın raket proqramı, regional ittifaqları və Hörmüz boğazındakı strategiyası İnqilab Keşikçilərinin nüfuzunun təməlini təşkil edir. Lakin gərginliyin artırılması və danışıqlar mövzusunda qəbul ediləcək qərarlarda komandirlərin nə qədər nüfuza sahib olduğu hələ də məlum deyil. Tehranın önündəki üç variantın sistemin müxtəlif qollarına gətirəcəyi nəticələr də eyni deyil. Praqmatiklər razılaşmanı dəstəkləyə, sərt xətt tərəfdarları müqavimət göstərməyi üstün tuta, bəzi hərbi komandirlər isə gərginliyi artırmağın İranın danışıqlar gücünü artıracağını düşünə bilər. Buna görə də sual yalnız İranın hansı yolu seçəcəyi değil, bu seçimi etmək səlahiyyətinin kimdə olmasıdır. İran rəhbərliyinin müqavimət anlayışı bu müqavimətin nəticəsini ödəmək məcburiyyətində qalan insanlar üçün çox fərqli bir məna daşıyır. İran və ABŞ hərbi əməliyyatları dayandırmaq, Hörmüz boğazını yenidən açmaq və növbəti 60 gün ərzində müharibəyə son qoyacaq bir razılaşma əldə etmək məqsədilə iyun ayında bir Anlaşma Memorandumu imzaladı. Lakin razılaşmanın imzalanmasından üç həftə sonra ABŞ prezidenti Donald Tramp İranın Hörmüzdəki gəmilərə yönəlik hücumları və buna cavab olaraq təşkil edilən Amerika hücumlarından sonra atəşkəsin "başa çatdığını" elan etdi. Həlledici sual İran rəhbərliyinin genişmiqyaslı müharibəyə, ölkədə yeni etiraz dalğasına və ya boğazın əhəmiyyətini azaldacaq alternativ marşrutların inşasına yol açmadan Hörmüz boğazından nə qədər müddət siyasi rıçaq kimi istifadə edə biləcəyidir.
Samirə SƏFƏROVA
