İran Xəzər dənizində gəmisinə edilən hücuma görə qisas olaraq Ukraynaya zərbə endirməyi nəzərdən keçirir.
Bu barədə "The New York Times" qəzeti İran və Qərb rəsmilərinə istinadən xəbər verir. "Kəşfiyyat məlumatları ilə tanış olan bəzi mənbələr simvolik bir hal kimi, lakin nisbətən az zərər vurmaq məqsədi ilə İranın Ukraynaya kiçik döyüş başlığı olan ballistik raket atacağını gözlədiklərini bildiriblər. Digər rəsmilər hədəfin Ukraynanın Qara dəniz limanlarından biri olacağını bildirib”- xəbərdə deyilir.
Nəşrin məlumatına görə, İran rəsmiləri münaqişənin cavab zərbəsi ilə başa çatacağını gözləyirdilər. Lakin Qərb onları Ukraynanın raket hücumuna reaksiyasını proqnozlaşdırmağın çətin olduğu barədə xəbərdar edib. Nəticədə, aktiv diplomatik səylər sayəsində tərəflər gərginlik səviyyəsini azaltmağa nail oldular. İyulun 28-də İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi ukraynalı həmkarı Andriy Sibiqa ilə telefonla danışıb. İranlı nazirin sözlərinə görə, Sibiqa ona hücumun qəsdən edilmədiyinə və Kiyevin vəziyyətin gərginləşməsinə çalışmadığına əminlik verib. Əraqçi sosial mediada yazıb: "İran da gərginləşməyə çalışmır, amma vətəndaşlarımıza və ya maraqlarımıza qarşı hər hansı bir hücumun qəbuledilməz olduğunu açıq şəkildə bildirib. Zərərlər ödənilməlidir". Qəzet qeyd edib ki, tərəflərin gərginliyi nə qədər müddətə nəzarət altında saxlaya biləcəyi hələ də məlum deyil. Ukrayna mediası dünən İranın Ukraynaya qarşı cavab zərbəsi endirə biləcəyi barədə məlumat yayıb. “Insider” nəşri bir mənbəyə istinadən iddia edib ki, Tehran iki gün ərzində üç raket atmaq niyyətindədir. Rusiya hərbi ekspertləri qeyd ediblər ki, İslam Respublikasının bunun üçün bütün texniki imkanları var. Lakin onlar əsasən Yaxın Şərqdəki Ukrayna obyektlərini, məsələn, Fars körfəzindəki səfirlikləri və ya gəmiləri mümkün hədəflər kimi qeyd ediblər. Ukrayna ilə İran arasındakı hazırkı gərginlik Xəzər dənizində Ukrayna ordusunun İran ticarət gəmisinə hücumu ilə baş verib. Hücum iyulun 25-də baş verib və nəticədə bir dənizçi həlak olub, digəri yaralanıb. İran Xarici İşlər Nazirliyi Kiyevin hərəkətlərinə qarşı qisas almaq hüququnu özündə saxladığı barədə xəbərdarlıq edib. Bu arada xatırladaq ki, Rusiya Ukraynaya qarşı müharibədə İran istehsalı dronlardan çox istifadə edir. Kiyevin mövqeyincə, bu, İranı müharibənin dolayı iştirakçısına çevirir. Bu isə o deməkdir ki, Ukrayna Rusiyaya gedən İran yük gəmilərini legitim hərbi hədəf sayır. Məhz bu durumda Xəzər dənizində İranın yük gəmisinin vurulması Tehranın ciddi narazılığına səbəb olub. Fransanın "Sciences Po" Universitetinin Rusiya-İran münasibətləri üzrə eksperti Nikol Qrayevski deyir: "Ukraynalılar bu cür əməliyyatları davam etdirsələr, bu, şübhəsiz ki, həm İran, həm də Rusiya üçün vəziyyəti çətinləşdirəcək. Amma bunun müharibənin gedişatını əsaslı dəyişəcəyini düşünmürəm". Vaşinqtondakı Hudson İnstitutunun Rusiya üzrə eksperti Lyuk Koffi qeyd edir: "Ukraynanın İran gəmisinə zərbəsi taktikanın əhəmiyyətli dəyişdiyini göstərir və aydın mesaj verir ki, Ukrayna haradan gəlməsindən asılı olmayaraq təcavüzə dözməyəcək". Onun sözlərinə görə, bu cür əməliyyatlar Rusiya ilə İran arasında Xəzər dənizi üzərindən daşımaları getdikcə daha da çətinləşdirəcək.
Ukraynanın Təhlükəsizlik Xidməti bildirib ki, dronları Rusiyanın "Molniya" raket katerini, eləcə də İran və Rusiya arasında hərbi yüklərin daşınması üçün istifadə olunan və beynəlxalq sanksiyalar altında olan iki yük gəmisini vurub. Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski "Telegram"da yazıb ki, Ukrayna Xəzər dənizində, o cümlədən İranla əlaqəli hərbi yükləri daşıyan gəmilərə uzaqmənzilli zərbələrdə çox ciddi nəticələr əldə edib. Söhbət Rusiya bayrağı ilə üzən, Ukrayna müharibəsindən dolayı beynəlxalq sanksiyalar altında olan "Port Olya 2" və "Begey" yük gəmilərindən gedir. Bu gəmilərin konkret nə daşıdığı bəlli deyil. Qeyd edildiyi kimi, İran rəsmiləri hücuma sərt reaksiya verib. Ukraynanın Tehrandakı yüksəkrütbəli diplomatı Xarici İşlər Nazirliyinə çağırılıb, ona etiraz notası təqdim olunub. İran parlamentinin milli təhlükəsizlik komitəsinin sədri İbrahim Əzizi bildirib ki, Tehran heç bir addımı cavabsız qoymayacaq. Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov jurnalistlərə deyib ki, Ukraynanın hücumu faktiki İrana hücum kimi qiymətləndirilməlidir. Tennessi Universitetinin professoru, İran ordusu üzrə ekspert Səid Qolkar bildirib: "Tehran açıq-aşkar qəzəblidir, ancaq Ukraynaya qarşı hərbi güc tətbiq etmək imkanları çox məhduddur". Onun fikrincə, İran cavab vermək qərarına gəlsə, bunu birbaşa hərbi zərbə ilə deyil, kiberməkan əməliyyatları, kəşfiyyat fəaliyyəti kimi dolayı üsullarla edə bilər. Nikol Qrayevskinin dediyinə görə, nə İranın, nə də Rusiyanın Ukraynanı bu qarşıdurmanın yeni cəbhəsinə çevirmək marağı var: "Ruslar, çox güman ki, İranı daha təmkinli davranmağa çağırırlar". ABŞ prezidenti Co Bayden dövründə Ağ Evin Milli Təhlükəsizlik Şurasında İran üzrə direktor olmuş Neyt Svenson da hesab edir ki, İranın ciddi cavab vermək imkanları zəifdir: "Ukrayna məsələsində İran imkanlarını aşan hədə-qorxu gəlir".Tafts Universitetinin Fletçer Məktəbinin Rusiya və Avrasiya Proqramının rəhbəri Mixail Troitski düşünür ki, İranın sərt bəyanatları daha çox Rusiyaya ünvanlanıb: "Tehrana Moskvanın daha geniş dəstəyi lazımdır. Görünür, Kreml İranın kəşfiyyat və hərbi texnika ilə bağlı bütün istəklərini yerinə yetirmir".
Ukrayna ilk dəfə deyil Xəzərdə hədəfləri vurur. Lyuk Koffinin sözlərinə görə, müharibə başlayandan azı 12 Rusiya hərbi gəmisinə zərbə dəyib, baxmayaraq ki, onların bir çoxuna dəymiş ziyanın miqyası tam bəlli deyil. ABŞ ilə birlikdə İrana qarşı əməliyyatlar keçirən İsrail də Xəzər dənizində İran hədəflərini vurub. Martın 18-də İsrail qırıcıları Bəndər-Ənzəli limanına zərbə endirib, naməlum sayda hərbi gəmini batırıb. Ekspertlər güman edirlər ki, Ukraynanın son əməliyyatlarda İsrail kəşfiyyatının dəstəyindən istifadə etməsi mümkündür. Səid Qolkar bildirib: "Strateji baxımdan bu məntiqidir. İsrailin İran üzrə çox güclü kəşfiyyat imkanları var, Ukrayna isə İran-Rusiya hərbi əməkdaşlığını pozmaqda çox maraqlıdır". Bu arada, Zelenski iyulun 28-də Ağ Evdə ABŞ prezidenti Donald Trampla görüşüb. Onun bu hücumları ABŞ-ın İrana qarşı kampaniyasına mühüm töhfə kimi təqdim edilib. Lyuk Koffi deyir ki, hücumların vaxtı təsadüfi seçilməyib, məqsəd Tramp administrasiyasının diqqətini çəkmək olub. Nikol Qrayevski isə hesab edir ki, Kiyevin iki müharibəni bir-biri ilə əlaqələndirmək cəhdi Vaşinqton üçün vəziyyəti çətinləşdirə bilər. Onun sözlərinə görə, ABŞ administrasiyası nədənsə Rusiyanın İran müharibəsində iştirak etdiyini göstərmək istəmir: "Bu baxımdan, bəli, vəziyyət mürəkkəbləşir. Ukraynalılar açıq şəkildə Rusiyanın münaqişədə birbaşa iştirak etdiyini deyirlər". Qrayevskinin fikrincə, Tramp administrasiyası Ukrayna və İran müharibələrini bir-birindən ayrı saxlamağa çalışır: "Bu iki müharibə nə qədər çox bir-birinə qarışarsa, Ukrayna və İranla bağlı siyasəti əsaslandırmaq bir o qədər çətin olacaq". Səid Qolkar durumun mənfi və müsbətlərinə diqqət çəkir. Belə ki, bir tərəfdən, İran-Rusiya hərbi əməkdaşlığının pozulması ABŞ-ın strateji maraqlarına uyğundur və bunun üçün Amerikanın birbaşa iştirakı tələb olunmur: "Digər tərəfdən isə, bu, onsuz da mürəkkəb vəziyyəti daha da qəlizləşdirir. Vaşinqton indi Ukrayna, İsrail, Körfəz ölkələri və İranla münasibətləri eyni vaxtda idarə etməli, eyni zamanda regionda daha geniş eskalasiyanı önləməlidir".
Tahir TAĞIYEV
