ABŞ Prezidenti Donald Tramp administrasiyası Yaxın Şərq ölkələri ilə strateji əməkdaşlığı yeni istiqamətlər üzrə genişləndirir. Trampın Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə dünyada ilk dəfə süni intellekt sahəsində birgə işçi qrup yaratması, bundan əvvəl isə Səudiyyə Ərəbistanı ilə nüvə enerjisi sahəsində əməkdaşlığa dair saziş imzalaması Vaşinqtonun regionda yalnız təhlükəsizlik deyil, həm də yüksək texnologiyalar və enerji sahəsində uzunmüddətli tərəfdaşlıq qurmağa çalışdığını göstərir.
ABŞ-ın Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə süni intellekt üzrə işçi qrup yaratması və Səudiyyə Ərəbistanı ilə nüvə əməkdaşlığını genişləndirməsi Vaşinqtonun Yaxın Şərq strategiyasında hansı yeni mərhələdən xəbər verir? Bu addımlar regionda qüvvələr balansına, ABŞ-ın təsir imkanlarına və Çinlə texnoloji rəqabətə necə təsir göstərə bilər?
İranla müharibə zamanı Körfəz ölkələri ABŞ-ı əsasən İsrailin təhlükəsizliyinə üstünlük verməkdə, öz təhlükəsizlik narahatlıqlarını isə kifayət qədər nəzərə almamaqda ittiham edirdilər. İndi isə Tramp administrasiyasının əvvəlcə Səudiyyə Ərəbistanı ilə nüvə əməkdaşlığını genişləndirməsi, ardınca Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə süni intellekt, o cümlədən hərbi təyinatlı texnologiyalar üzrə əməkdaşlığı dərinləşdirməsi həmin narazılıqları aradan qaldırmağa yönəlmiş strateji addımlar kimi qiymətləndirilə bilərmi? ABŞ bununla İran müharibəsindən çıxardığı dərslər əsasında Körfəz ölkələrinin etimadını bərpa etməyə və onları yenidən öz təhlükəsizlik orbitində saxlamağa çalışırmı? Süni intellektin hərbi məqsədlərlə inkişaf etdirilməsi isə regionda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırılması və gələcək mümkün təhdidlərə hazırlıq baxımından necə izah oluna bilər?
ABŞ-ın son dövrdə Yaxın Şərqdə atdığı addımlar göstərir ki, Vaşinqton regiona yanaşmasını yalnız hərbi və təhlükəsizlik məsələləri ilə məhdudlaşdırmaq istəmir. Əgər əvvəllər ABŞ-ın əsas diqqəti silah satışı, hərbi bazalar və təhlükəsizlik zəmanətlərinə yönəlirdisə, indi buna süni intellekt, nüvə enerjisi, yüksək texnologiyalar və rəqəmsal infrastruktur kimi strateji sahələr də əlavə olunur. Bu, ABŞ-ın Körfəz ölkələri ilə münasibətlərini daha uzunmüddətli və çoxşaxəli əməkdaşlıq formatına keçirmək istədiyini göstərir.
İranla yaşanan son qarşıdurma zamanı Körfəz ölkələrinin müəyyən narazılıqları da açıq şəkildə hiss olunurdu. Bu ölkələr hesab edirdilər ki, ABŞ əsas diqqəti İsrailin təhlükəsizliyinə yönəldir, halbuki, mümkün cavab zərbələrinin böyük hissəsi məhz onların üzərinə düşürdü.
Hörmüz boğazında yaranan risklər, enerji ixracı ilə bağlı narahatlıqlar və regional qeyri-sabitlik Körfəz ölkələrinin təhlükəsizlik baxımından daha həssas vəziyyətdə olduğunu göstərdi. Bu baxımdan, Tramp administrasiyasının Səudiyyə Ərəbistanı ilə nüvə enerjisi sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməsi və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə süni intellekt üzrə birgə işçi qrup yaratması həmin narazılıqları yumşaltmağa yönəlmiş addımlar kimi də qiymətləndirilə bilər. Bu, ABŞ-ın müttəfiqlərinə yalnız hərbi müdafiə vədləri deyil, həm də texnoloji və iqtisadi üstünlüklər təqdim etməyə çalışdığını göstərir.
Bununla yanaşı, sözügedən addımların arxasında daha geniş geosiyasi məqsədlər də dayanır. ABŞ son illərdə Çinlə texnoloji rəqabəti əsas milli təhlükəsizlik məsələlərindən biri hesab edir. Çin Körfəz ölkələrində süni intellekt, 5G, rəqəmsal infrastruktur və enerji layihələrinə ciddi investisiyalar yatırır. Vaşinqton isə bu prosesdə təsir imkanlarını itirmək istəmir və buna görə də regionun əsas tərəfdaşlarını öz texnoloji ekosisteminə bağlamağa çalışır. Süni intellekt sahəsində əməkdaşlıq təkcə iqtisadi deyil, həm də təhlükəsizlik və müdafiə baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Süni intellektin hərbi sahədə tətbiqi isə xüsusi diqqət çəkən məqamdır. Burada söhbət yalnız müharibəyə hazırlaşmaqdan getmir. Müasir ordularda süni intellekt hava hücumundan müdafiə sistemlərinin idarə olunması, pilotsuz uçuş aparatlarının koordinasiyası, kəşfiyyat məlumatlarının emalı, raket hücumlarının erkən aşkarlanması, kibertəhlükəsizlik və hərbi qərarların daha sürətli qəbul edilməsi kimi sahələrdə geniş istifadə olunur. Körfəz ölkələri də regionda İranın raket proqramı, pilotsuz aparat imkanları və digər təhlükəsizlik risklərini nəzərə alaraq bu texnologiyalara böyük maraq göstərirlər.
Digər tərəfdən, Tramp administrasiyasının gələcəkdə yalnız BƏƏ və Səudiyyə Ərəbistanı ilə kifayətlənməyəcəyi də ehtimal olunur. ABŞ-ın Bəhreyn, Qətər, Küveyt və digər Körfəz ölkələri ilə də oxşar texnoloji və təhlükəsizlik əməkdaşlığını genişləndirməsi mümkün görünür. Bu, həm İranın təsirini balanslaşdırmaq, həm də Çinin regiondakı iqtisadi və texnoloji nüfuzunu məhdudlaşdırmaq baxımından Vaşinqton üçün strateji əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə etibarilə, Tramp administrasiyasının son təşəbbüsləri İranla müharibədən sonra ABŞ-Körfəz münasibətlərində yaranmış etimad boşluğunu aradan qaldırmaq cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər. Bununla yanaşı, bu addımlar təkcə həmin müharibənin nəticəsi deyil, həm də ABŞ-ın Yaxın Şərqdə uzunmüddətli strateji mövqeyini möhkəmləndirmək, region ölkələrini öz təhlükəsizlik və texnoloji platformasında saxlamaq, eyni zamanda Çin və digər rəqiblərin təsir imkanlarını məhdudlaşdırmaq məqsədinə xidmət edən daha geniş geosiyasi strategiyanın tərkib hissəsi kimi görünür.
Akif NƏSİRLİ
