Akif Nəsirli: “İran indidən mümkün ssenarilərə hazırlaşır və Ermənistanın qaz bazarında payını artırmaq üçün fürsət pəncərəsini qiymətləndirir”
İran Ermənistana qaz ixracının həcmini artırmağı, eləcə də “mavi yanacağ”ın Ermənistan ərazisi vasitəsilə digər ölkələrə ixracı imkanlarını qiymətləndirməyi təklif edir. “Tasnim” xəbər agentliyinin məlumatına görə, ötən həftə sonu ərazi idarəetmə naziri David Xudatyanla görüşdən sonra İranın neft naziri Möhsün Paknejadi Tehranın İrəvana "təbii qaz ixracını genişləndirmək" məqsədi daşıyan yeni ticarət çərçivəsi təklif etdiyini bildirib. İndiyə qədər iki ölkə arasında enerji əməkdaşlığı "elektrik enerjisi müqabilində qaz" proqramı çərçivəsində həyata keçirilib.
İranın Ermənistana əlavə qaz verməsi üçün danışıqlar aparıblar. Nazirlər arasında danışıq olub ki, Ermənistan İrandan əlavə qaz alsın.
Ermənistan indiyə qədər təbii qazı əsasən Rusiyadan alırdı. İndi vəziyyət pisləşib ruslarla araları dəyib.
Rusiya deyir ki, Ermənistan Avrasiya İqtisadi Birliyindən çıxarsa qazı baha qiymətə satacaqlar. Rusiya bildirir ki, Ermənistana təbii qazı 177 dollara satmayacaqlar, 600 dollara satacaqlar. Belə vəziyyətdə İran ortaya çıxıb. 2007-ci ildə Köçəryanın dövründə Ermənistanla İran arasında 140 kilometrlik qaz kəməri açılıb. Amma o xətt az qaz verir. İndi İranla Ermənistan əlavə qaz almaq haqqında razılaşıblar. Razılığa gəıiblər ki, İrandan Ermənistana gedən qaz kəmərini bir az genişləndirsinlər. Bu xəttdən də ildə cəmi 500 milyon kub qaz gəlir. Amma Ermənistana azı 2 milyard yarım kub qaz lazımdır. İran da bunu vermək istəyir.
Bu əslində İranın və Ermənistanın birlikdə Rusiyanın arxasında gördüyü işdir. Axı Ermənistanın qaz bazarı Rusiyanın əlindədir. İndi təsəvvür edin, idi İran işə düşüb ki, Ermənistan əgər Rusiyanın əlindən çıxarsa, Rusiya da qaz almaqdan imtina edərsə öz qazını Ermənistana satsın. Bu İran, Ermənistan, Rusiya müttəfiqliliyinin təmiz olmadığını göstərən amillərdən biridir. Yəni əgər İranın bu gün Ermənistana daha çox qaz satmaq iddiasına düşməsi gələcəkdə Ermənistanın Rusiya qazından imtina edəcəyi təqdirdə Ermənistandakı qaz boşluğunu doldurmaq cəhdi deyilmi?
İran Ermənistana daha çox qaz verərsə bunu Rusiya necə qarşılayacaq? Bunu Rusiya qəbul edəcəkmi?
Ekspertlər qeyd edirlər ki, Rusiya Ermənistanın İrandan əlavə qaz almasını normal qarşılamayacaq. Onların fikrincə, Ermənistan və İran mövcud "qaz müqabilində elektrik enerjisi" (barter) razılaşmasını iki dəfə artırmağı müzakirə edir. Buna baxmayaraq, İrandan gələn qaz hazırda Rusiya qazından bahadır və İran-Ermənistan kəmərinin ötürücülük gücü məhduddur.
Ekspertlər vurğulayır ki, Ermənistanın daxili qaz şəbəkəsi ("Qazprom Ermənistan") tamamilə Rusiyanın nəzarətindədir və Moskva İrəvana Avropa bazarı ilə müqayisədə çox ucuz qiymətə qaz tədarük edir. Rusiya tərəfi isə Ermənistanın Qərblə yaxınlaşacağı təqdirdə bu güzəştlərin itirilə biləcəyini xəbərdar edib.
Liberal İqtisadçılar Birliyinin rəhbəri Akif Nəsirli baki-xeber.com-a bildirdi ki, bu ehtimalı tam istisna etmək olmaz, lakin hazırkı məlumatlar əsasında bunu qəti nəticə kimi təqdim etmək də düz deyil. “Daha məntiqli yanaşma ondan ibarətdir ki, İran indidən mümkün ssenarilərə hazırlaşır və Ermənistanın qaz bazarında payını artırmaq üçün fürsət pəncərəsini qiymətləndirir. Amma görək hələ o vaxta qədər İran özü ayaqda olacaqmı?
Ermənistanın qaz bazarında hazırda əsas oyunçu Rusiyanın “Qazprom” kompaniyasının törəmə şirkətidir və ölkənin qaz təchizatının böyük hissəsi Rusiyadan gəlir. Lakin son illərdə Moskva ilə İrəvan arasında siyasi münasibətlərin gərginləşməsi, Ermənistanın Qərblə yaxınlaşması və Avrasiya İqtisadi Birliyindən mümkün çıxışı ilə bağlı müzakirələr enerji əməkdaşlığını da risk altına salıb”.
A.Nəsirli qeyd etdi ki, Rusiya rəsmilərinin belə bir halda qazın güzəştli qiymətlə satılmayacağı barədə xəbərdarlıqları İrəvanı alternativ mənbələr axtarmağa sövq edir.
“Məhz bu şəraitdə İranın qaz ixracını artırmaq və hətta Ermənistan üzərindən üçüncü ölkələrə qaz nəqli imkanlarını müzakirəyə çıxarması təsadüfi görünmür. Tehran anlayır ki, əgər Rusiyanın bazardakı mövqeyi zəifləsə, yaranacaq boşluğu doldurmaq üçün ən real alternativ məhz İran ola bilər. Buna görə də indidən hüquqi, texniki və kommersiya mexanizmlərinin hazırlanmasına çalışması məntiqli görünür. Lakin bu hələ mücərrəd plandır, Azərbaycan da müəyyən şərtlər daxilində Ermənistanın qaz bazarına iddia edə bilər. Nəzərə alsaq ki, Ermənistan siyasi baxımdan Avrasiya inteqrasiya yolunu seçib, o halda Azərbaycan daha uyğun alternativ sayıla bilər, çünki biz Avropanın qaz təchizatçılarından biriyik.
Digər tərəfdən, İranın imkanları da məhduddur. Ermənistanla mövcud qaz kəmərinin ötürmə gücü böyük həcmdə ixrac üçün kifayət etmir və həcmlərin əhəmiyyətli dərəcədə artırılması üçün əlavə infrastruktur yatırımları tələb olunur. Üstəlik, İranın özünə qarşı tətbiq olunan beynəlxalq sanksiyalar da enerji layihələrinin genişlənməsini çətinləşdirən amillərdəndir.
Bundan başqa, İranın "Ermənistan vasitəsilə digər ölkələrə qaz ixracı" barədə təklifi göstərir ki, Tehran məsələyə təkcə ikitərəfli ticarət kimi deyil, regional enerji marşrutları kontekstində yanaşır. Bu, gələcəkdə Ermənistanı enerji tranzit ölkəsinə çevirmək niyyətinin də siqnalı kimi qiymətləndirilə bilər”.
A.Nəsirlinin fikrincə, ona görə də "Rusiya bazardan çıxan kimi İran onun yerini tutmağa hazırlaşır" fikri müəyyən əsaslara malik ehtimal kimi dəyərləndirilə bilər. “Lakin indiki mərhələdə bunu təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim etmək olmaz. Daha doğru yanaşma budur ki, İran Rusiya-Ermənistan münasibətlərində yaranan qeyri-müəyyənliyi diqqətlə izləyir və mümkün dəyişiklik baş verəcəyi halda Ermənistanın qaz bazarında öz mövqeyini gücləndirmək üçün indidən strateji hazırlıq aparır”-deyə A.Nəsirli qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
