Azərbaycan rəqəmsal inkişaf, innovasiya, süni intellekt və kibertəhlükəsizlik sahələrində yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyur. Son illərdə dövlət xidmətlərinin elektronlaşdırılması, rəqəmsal infrastrukturun genişləndirilməsi və innovasiya ekosisteminin formalaşdırılması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər artıq daha sistemli və strateji yanaşma ilə davam etdirilir. Bu prosesin əsasını prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə keçirilən müşavirədə qəbul edilən qərarlar, Azərbaycan Respublikasının Rəqəmsal İnkişaf Şurasının yaradılması və 27 fevral 2026-cı il tarixli sərəncamla təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikasında rəqəmsal inkişafın sürətləndirilməsinə dair 2026–2028-ci illər üçün Fəaliyyət Planı" təşkil edir. Yeni Fəaliyyət Planı yalnız texnologiyaların tətbiqini deyil, bütövlükdə dövlət idarəçiliyinin, iqtisadiyyatın və ictimai xidmətlərin müasir rəqəmsal model əsasında yenidən qurulmasını hədəfləyir. Sənəd dövlət idarəetməsinin optimallaşdırılması, beynəlxalq rəqəmsal inkişaf göstəricilərində Azərbaycanın mövqeyinin yüksəldilməsi və rəqəmsal iqtisadiyyatın ÜDM-də payının artırılması kimi strateji məqsədləri özündə birləşdirir. Fəaliyyət Planı dörd əsas istiqamət – rəqəmsallaşma, innovasiya, süni intellekt və kibertəhlükəsizlik üzrə qurulub. Bu istiqamətlərin icrasını təmin edən əsas dayaqlar isə müasir infrastrukturun yaradılması, qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi, insan kapitalının inkişafı və effektiv idarəetmə mexanizmlərinin formalaşdırılmasıdır. Dövlət qurumlarında rəqəmsallaşma təşəbbüslərinə rəhbər müavini səviyyəsində məsul şəxslərin təyin olunması da bu sahədə koordinasiyanın gücləndirilməsinə xidmət edir. Bu strateji yanaşmanın praktiki icrasına nəzarət etmək məqsədilə birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın sədrliyi ilə Rəqəmsal İnkişaf Şurasının ilk iclası keçirilib. İclasda Fəaliyyət Planının icrası, rəqəmsal inkişaf sahəsində qanunvericilik islahatları və təhsilin rəqəmsallaşdırılması istiqamətində görülən işlər geniş müzakirə olunub. Şuranın əsas prioritetləri kimi dövlət idarəçiliyində rəqəmsallaşmanın genişləndirilməsi, süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi, kibertəhlükəsizliyin gücləndirilməsi, innovasiya ekosisteminin inkişafı və texnologiya sahəsinə investisiyaların cəlbi müəyyənləşdirilib. İslahatların ən mühüm istiqamətlərindən biri dövlət xidmətlərinin vahid rəqəmsal platformada cəmləşdirilməsidir. Hazırda vətəndaşlar müxtəlif dövlət xidmətlərindən istifadə etmək üçün bir neçə mobil tətbiq və internet portalına müraciət etməli olurlar. Yeni yanaşma bu pərakəndəliyi aradan qaldıraraq bütün dövlət xidmətlərini "mygov", biznes subyektləri üçün isə "mygov Biznes" platformasında birləşdirməyi nəzərdə tutur. Bu istiqamətdə artıq mühüm nəticələr əldə olunub. "e-Sosial", "e-Təbib" və "e-Su" sistemləri tam şəkildə "mygov" platformasına inteqrasiya olunub. "e-Polis", "Mobil Notariat", "Azərişıq", "Reseptim", "e-Səhiyyə", "MigAz" və "ASAN Müraciət" kimi xidmətlərin də mərhələli şəkildə vahid platformaya qoşulması davam edir.
Rəqəmsallaşmanın növbəti mərhələsində əsas məqsəd proaktiv dövlət xidmətlərinin genişləndirilməsidir. Bu modeldə vətəndaşın əlavə müraciət etməsinə ehtiyac qalmadan, dövlət informasiya sistemlərində mövcud məlumatlar əsasında xidmət avtomatik təqdim olunur. Artıq yaşa görə əmək pensiyasının təyin edilməsində bu mexanizm tətbiq edilir. Eyni yanaşmanın uşağın doğulmasına görə birdəfəlik müavinətin ödənilməsində, şəxsiyyət sənədlərinin etibarlılıq müddətinin başa çatması barədə avtomatik xəbərdarlıqlarda və hərbi tibbi müayinə çağırışlarında da tətbiqi planlaşdırılır. Son üç ay ərzində sürücülük vəsiqəsinin dəyişdirilməsi xidmətinin tam rəqəmsallaşdırılması, ali məktəblərə qəbul olunan tələbələrin onlayn qeydiyyat imkanının yaradılması və notariat xidmətlərinin "mygov" vasitəsilə təqdim olunması rəqəmsal transformasiyanın sürətini nümayiş etdirir. Nəticədə platformanın istifadəçi sayı qısa müddətdə 2,7 milyondan 3,5 milyona yüksəlib. Dövlət xidmətlərinin daha da təkmilləşdirilməsi üçün Milli Məlumat Hövzəsinin yaradılması istiqamətində işlər aparılır. Bu sistem müxtəlif dövlət qurumlarında saxlanılan məlumatların vahid standart əsasında birləşdirilməsini təmin edəcək, analitika və süni intellekt vasitəsilə vətəndaşlara fərdiləşdirilmiş xidmətlərin göstərilməsinə imkan yaradacaq. Fəaliyyət Planının digər əsas istiqaməti innovasiya əsaslı iqtisadiyyatın formalaşdırılmasıdır. Məqsəd Azərbaycanı regionun texnologiya və startap mərkəzlərindən birinə çevirmək, informasiya-kommunikasiya texnologiyaları ixracını artırmaq və innovativ sahibkarlığı dəstəkləməkdir. Bu məqsədlə hazırlanan qanunvericilik paketi 34 qanuna, 9 prezident fərmanına və 3 Nazirlər Kabineti qərarına dəyişiklikləri nəzərdə tutur. Paket rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, innovasiya məhsulları və texnologiya transferi kimi anlayışların hüquqi statusunun müəyyən edilməsini təmin edəcək. İslahatların mühüm hissəsini investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması təşkil edir. Texnologiya şirkətləri üçün uzunmüddətli vergi güzəştləri, yüksəkixtisaslı mütəxəssislər üçün gəlir vergisinin sıfırlanması, sosial sığorta yükünün azaldılması və texnoloji avadanlıqların idxalına güzəştlərin tətbiqi nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, vençur kapitalı fondlarının hüquqi bazasının yaradılması, "SAFE" və "Convertible Note" investisiya alətlərinin qanuniləşdirilməsi, "ESOP" mexanizminin tətbiqi və "Fondlar Fondu" modelinin formalaşdırılması startapların maliyyə resurslarına çıxışını xeyli asanlaşdıracaq. Dövlət satınalmalarında innovativ məhsullar üçün xüsusi imkanların yaradılması isə yerli texnologiya şirkətlərinin inkişafına əlavə stimul verəcək. Müasir rəqəmsal transformasiyanın əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri süni intellekt texnologiyalarıdır. Azərbaycanda bu sahənin inkişafı artıq dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirilib. 2026-cı il ərzində "mygov" platformasında dörd, digər dövlət qurumlarında isə doqquz süni intellekt həllinin tətbiqi planlaşdırılır. Artıq vətəndaşlara 24 saat fasiləsiz xidmət göstərə bilən virtual köməkçinin ilkin versiyası istifadəyə verilib. Bununla yanaşı, səhiyyə, gömrük və təhsil sahələrində süni intellekt həllərinin hazırlanması istiqamətində işlər davam edir. Milli hesablama gücünün yaradılması məqsədilə yüksək məhsuldarlıqlı qrafik prosessorlardan ibarət hesablama infrastrukturu qurulur. Eyni zamanda, innovativ layihələrin təhlükəsiz şəkildə sınaqdan keçirilməsi üçün "Regulatory Sandbox" mexanizmi yaradılır. Bu yanaşma yeni texnologiyaların hüquqi risklər minimuma endirilməklə tətbiqinə imkan verəcək. Rəqəmsal transformasiya kibertəhlükəsizlik olmadan mümkün deyil. Bu səbəbdən yeni Fəaliyyət Planında milli kibertəhlükəsizlik ekosisteminin formalaşdırılması xüsusi yer tutur. Bu istiqamətdə Milli Kibertəhlükəsizlik Agentliyi yaradılıb. Agentliyin tərkibində Milli Təhlükəsizlik Əməliyyatları Mərkəzi, Milli Kiber İnsidentlərə Qarşı Mübarizə Mərkəzi və Rəqəmsal Tədqiqat Mərkəzi fəaliyyət göstərəcək. Yeni model kibertəhdidlərin operativ aşkarlanmasına, insidentlərin koordinasiyalı şəkildə idarə edilməsinə və rəqəmsal sübutların araşdırılmasına imkan verəcək. Kritik informasiya infrastrukturu üçün yeni təhlükəsizlik standartlarının tətbiqi, dövlət informasiya sistemlərinin Hökumət Buluduna mərhələli köçürülməsi və süni intellekt əsaslı qabaqlayıcı müdafiə mexanizmlərinin yaradılması da nəzərdə tutulur. Bununla yanaşı, ali təhsil müəssisələrində beynəlxalq kibertəhlükəsizlik sertifikatlaşdırma proqramlarının genişləndirilməsi və əhalinin kibergigiyena üzrə maarifləndirilməsi insan kapitalının gücləndirilməsinə xidmət edəcək. Rəqəmsal inkişaf strategiyasının mühüm istiqamətlərindən biri təhsil sisteminin müasirləşdirilməsidir. Son beş ildə məktəblərə 235 mindən çox kompüter verilib, bir kompüterə düşən şagird sayı 32-dən 6-ya endirilib və internet sürəti dəfələrlə artırılıb. 900 mindən çox istifadəçini əhatə edən "Rəqəmsal məktəb" platforması müəllimləri, şagirdləri və valideynləri vahid rəqəmsal mühitdə birləşdirir. Hazırda Bakı məktəblərində tətbiq olunan sistem yaxın tədris ilindən etibarən regionlarda da genişləndiriləcək. Elektron attestat, diplom və sertifikatların tətbiqi sənəd dövriyyəsini sadələşdirir, saxtalaşdırma riskini azaldır və beynəlxalq tanınmanı asanlaşdırır. "Rəqəmsal bacarıqlar" və "STEAM Azərbaycan" layihələri isə yüz minlərlə şagirdin müasir texnologiyalar üzrə bilik və bacarıqlarını inkişaf etdirir. Növbəti mərhələdə süni intellekt əsaslı fərdiləşdirilmiş tədris modellərinin tətbiqi, müəllimlərin inzibati yükünün azaldılması və şagird nailiyyətlərinin məlumatlara əsaslanan təhlili təhsil sisteminin keyfiyyətini yeni səviyyəyə yüksəltməyə imkan verəcək. Bütövlükdə, 2026–2028-ci illəri əhatə edən Fəaliyyət Planı Azərbaycanın rəqəmsal inkişaf strategiyasının sistemli yol xəritəsidir. Burada nəzərdə tutulan tədbirlər yalnız dövlət xidmətlərinin elektronlaşdırılmasını deyil, iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətinin artırılmasını, innovativ sahibkarlığın inkişafını, insan kapitalının gücləndirilməsini və ölkənin regional texnologiya mərkəzinə çevrilməsini hədəfləyir. Rəqəmsallaşma, süni intellekt, innovasiya və kibertəhlükəsizlik sahələrində həyata keçirilən bu kompleks islahatlar Azərbaycanın gələcək inkişaf modelinin əsas sütunlarından biri kimi çıxış edir. Tahir TAĞIYEV
