Postsovet məkanının potensial yenidən formatlanması və Rusiya Federasiyasının sabitliyi ilə bağlı geosiyasi müzakirələr hazırda aparıcı qlobal beyin mərkəzlərinin məxfi hesabatlarında mərkəzi yer tutur. Lakin ekspertlər arasında dolaşan ssenarilər səthi media fərziyyələrindən kökündən fərqlənir.
Rusiyanın daxildən çökməsinin hipotetik ehtimalını qiymətləndirən Karneqi Fondu bu prosesin sərhədlərin perimetrləri boyunca başlaya bilməyəcəyini vurğulayırlar - bu proses həmişə dövlət aparatının iflici, iqtisadi defolt və ya hakimiyyətin keçidində sistemli böhran səbəbindən federal mərkəzin özündə başlayır. Fəlakətli ssenari gerçəkləşərsə, Rusiya Federasiyasının parçalanmasının 1991-ci il Belovej sazişlərinin nisbətən dinc təcrübəsini təkrarlaması ehtimalı azdır. O zaman dağıdıcı proseslər SSRİ respublikalarının aydın inzibati sərhədləri boyunca gedirdi. Bugünkü reallıqda analitiklər böyük makroregionlar və iqtisadi cəhətdən özünü təmin edən resurslara malik qurumlar (Tatarıstan, Yakutiya, Krasnoyarsk diyarı və Qərbi Sibir bölgələri) xətti boyunca parçalanma proqnozlaşdırırlar. Qafqaz vektoru isə daxili sərhədlərin yenidən bölüşdürülməsi ilə bağlı bir sıra yerli millətlərarası müharibələrə çevrilmək riskini daşıyır. Belə bir ssenaridə nüvə Rusiyası ölkənin Avropa hissəsinin və Ural dağlarının ənənəvi sərhədlərinə doğru kiçilə bilər, milli respublikalar və şərq ətrafları üzərində nəzarəti itirə bilər.
Qərb analitik institutlarının əsas nəticəsi budur ki, beynəlxalq ictimaiyyət tamamilə hazırlıqsızdır və keçmiş Rusiya Federasiyasının yerində bir neçə onlarla müstəqil dövlətin yaranmasını tanımaq istəmir. Vaşinqton, Brüssel və Pekin üçün əsas kabus minlərlə strateji və taktiki döyüş başlığının gözlənilməz regional liderlərin, sərkərdələrin və ya radikal qrupların nəzarəti altına düşdüyü “ləkələnmiş nüvə arsenalı” ssenarisidir.
20-ci əsrin tarixi presedenti göstərir ki, kollektiv Qərb SSRİ-ni sona qədər qorumağa çalışıb və yeni bir böhran baş verərsə, beynəlxalq diplomatiya kütləvi qırğın silahları üzərində vahid nəzarət mərkəzini qorumaq üçün əlindən gələni edəcək.
Əgər kiçik respublikalardan ibarət bir konqlomerat yaranarsa, dünya gücləri, çox güman ki, əsas nüvə obyektləri üzərində ciddi xarici protektorat tətbiq edəcək və yalnız nüvə enerjisi statusuna dair hər hansı bir iddiadan könüllü, tez və təsdiqlənə bilən şəkildə imtina edən yeni qurumları tanımağa razılaşacaqlar.
İddialarla bağlı siyasi analitik Aydın Quliyev “Yeni Müsavat”a şərhində bildirdi ki, şübhəsiz, Moskvanın əlindəki nüvə silahı arsenalı Qərbi Rusiyaya qarşı daha sərt siyasətdən müəyyən qədər çəkindirici amil rolunu oynayır: “Yəni nüvə silahı potensialına malik olmaq Rusiya üçün müdafiənin çox güclü amillərindən biridir. Eləcə də Qərb ölkələrinin də nüvə potensialı onların müdafiə təminatçısı kimi çox önəmlidir. Amma Rusiyanın gələcəyi ilə bağlı sözsüz ki, müəyyən ssenarilərin həyata keçirilməsində nüvə silahı potensialı nəzərə alınmalı amildir. Qeyd edim ki, vaxtilə SSRİ-nin də nüvə potensialı böyük idi və Amerikanın SSRİ-dən çəkinməsini təmin edən əsas amillərdən biri idi. Lakin Sovet ittifaqının nüvə silahı üstünlüyü Qərbin onun çöküşü üçün siyasətini arxa plana keçirməsinə səbəb olmadı. SSRİ-nin nüvə silahları olsa da, onu parçaladılar. Sonra isə müstəqillik əldə edən Ukraynada, Belarusda, Qazaxıstanda SSRİ-dən miras qalmış nüvə silahlarının taleyini Qərb Rusiya ilə birlikdə həll elədi. Yeni müstəqillik əldə etmiş keçmiş SSRİ respublikalarına miras qalmış nüvə silahları onların əlində Qərb üçün təhlükəyə çevrilmədi”.
A.Quliyev qeyd etdi ki, indi Rusiya Federasiyasını ayrı-ayrı dövlətlərə parçalamağı düşünənlər yəqin onun nüvə potensialının da gələcək taleyi barədə planlara malikdirlər: “Nüvə silahlarının yeni yaranacaq kiçik dövlətlərin əlində qorxulu bir silaha çevrilməsinə yəqin ki, imkan verməzlər. Amma Rusiyanın kiçik dövlətlərə parçalanması ssenarisinin həyata keçirilməsində Qərbi nüvə silahından başqa çəkindirən digər amillər də var. SSRİ dağılandan sonra onun yerində yaranan ölkələrin bəziləri Qərblə birmənalı inteqrasiya yolu tutduqları və Qərbin dəyərləri bölüşdükləri halda Qərbə sözün həqiqi mənasında siyasi, diplomatik müharibə açmış dövlətlər də əmələ gəldi. Məsələn, Rusiyanın özü, Belarus və digər bir sıra ölkələr Qərblə inteqrasiyanı kənara qoydular. Qərbin Rusiyanı parçalamaq ssenarisini həyata keçirməsinə mane olan amillərdən biri məhz Rusiyanın yerində yaranacaq respublikaların gələcəkdə Qərblə münasibətlərdə hansı yolu tutacaqlarıdır. Vaxtilə SSRİ ilə Qərbin problemi var idi. Bu gün SSRİ-nin yerində yaranmış bir neçə ölkə ilə Qərbin problemləri var. Qorxu yaradan amil budur ki, bu gün Rusiya ilə problem var, sabah Rusiyanın yerində yaranacaq bir neçə ölkə ilə də problemlər yarana bilər. Mane olan amillərdən biri də bu qorxudur. Rusiyanın parçalanmasını o qədər asan hesab etmək olmaz”.
Etibar SEYİDAĞA, “Yeni Müsavat
