İyulun 7-də Moldova Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi Ədliyyə Nazirliyinin Qaqauz Muxtar Vilayətinin səlahiyyətlərinin əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırılması ilə bağlı müraciətinə baxacaq. Qaqauziyanın xüsusi hüquqi statusu haqqında qanun 1994-cü ildə qəbul edilib və bu, Moldovaya cənubi Qaqauz bölgəsi ilə silahlı münaqişədən yayınmağa imkan verib. İndi isə unitar Rumıniya ilə birləşməyə hazırlaşan Kişinyov muxtariyyəti ləğv etməyə çalışır.
Moldova prezidenti Maya Sandu qaqauzlara şərtlər qoyub: Moskvanı görməzdən gəlmək və bütün parlament namizədlərinin Moldova Təhlükəsizlik Xidməti tərəfindən təsdiqlənməsi. Moldova Parlamenti 1994-cü ildə Qaqauz-Yeri Muxtar Ərazi Vahidinin Xüsusi Hüquqi Statusu haqqında Qanunu qəbul etdikdə, Kişinyov Brüsseldə alqışlarla qarşılandı. Son vaxtlara qədər Moldova Respublikasının tərkibindəki Qaqauziya muxtar qurumu iki xalq (moldovanlar və qaqauzlar) arasında münaqişənin sülh yolu ilə uğurla həll edilməsinin unikal nümunəsi hesab olunurdu. Qaqauziya, Dnestryanı, Abxaziya, Tacikistan, Latviya və digər yerlərdə baş verən qanlı hadisələrə baxmayaraq, postsovet məkanında millətlərarası münaqişənin sülh yolu ilə həll edilməsinin yeganə nümunəsi sayılırdı. Yarandığı vaxtdan 2020-ci ilə qədər, yəni Maya Sandu Moldovada hakimiyyətə gələnə qədər muxtar bölgə ona xüsusi hüquqi status verən qanunla yaşayırdı: öz məhkəmələri, gömrük orqanları, prokurorluğu və Mərkəzi Seçki Komissiyası (MSK) var idi. Son illərdə muxtariyyət seçkilər zamanı fəaliyyət göstərə bilən, lakin Moldova Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının nəzarəti altında olan MSK istisna olmaqla, yuxarıda göstərilənlərin hamısından məhrum edilib. Muxtariyyətdə rəhbər yoxdur, daha doğrusu, biri mövcuddur; onu heç kim yenidən seçməyib, amma o, həbsdədir. Başkan Yevgeniya Qutsul Moldova Respublikasında qadağan edilmiş qanunsuz maliyyələşdirilən Şor partiyasından pul aldığına görə yeddi il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib. Xalq Məclisi adlanan parlament səlahiyyətsiz fəaliyyət göstərir - 2024-cü ildə yenidən seçilməli idi, lakin Kişinyov parlament səsvermə üçün hər dəfə tarix təyin etdikdə seçkiləri ləğv edirdi. Bu arada, Moldova prezidenti Maya Sandu milli televiziya kanalında çıxış edərək muxtar bölgənin seçkilər keçirə biləcəyi və hətta mövcud olmaq hüququna malik ola biləcəyi şərtləri açıqlayıb. Sandu televiziya yayımında bildirib ki, Qaqauziyadakı seçkilər, Komrat (muxtar bölgənin paytaxtı) razılaşmanı yerinə yetirməsə, təxirə salınacaq. Onun sözlərinə görə, Sandunun şəxsən seçdiyi Komrat nümayəndələri ilə əvvəlki görüşlərdə bir həll yolu tapılıb. Lakin seçkilərin baş tutması üçün hələ də Qaqauziya Xalq Məclisi tərəfindən təsdiqlənməlidir.
Maya Sandu bildirib: "Onların Qaqauziyada tam muxtariyyəti yoxdur və qərarları Moskvada kimsə verir". Prezident muxtar bölgə sakinlərini "Moskvaya daha az qulaq asmağa" çağırıb və əks halda "seçkilərin təxirə salınmağa davam edəcəyi" barədə xəbərdarlıq edib. Əvvəllər Qaqauziya Xalq Məclisinin işi Kişinyov və Komrat arasında 2024-cü ilin yanvar ayında qüvvəyə minən Moldova Seçki Məcəlləsinə edilən dəyişikliklərdən qaynaqlanan münaqişə səbəbindən dayandırılmışdı. Bu dəyişikliklərə əsasən, Qaqauziya Mərkəzi Seçki Komissiyası ölkənin digər bölgələrində olduğu kimi rayon seçki şurasına çevrildi. Şura üzvləri Kişinyovda akkreditasiya almalı və təhlükəsizlik xidmətləri, korrupsiyaya qarşı mübarizə agentlikləri və digər tənzimləyici orqanlar tərəfindən yoxlamalardan keçməlidirlər. Oxşar tələblər muxtar bölgənin idarəetmə orqanlarına bütün namizədlərə şamil olunur. Moldova rəhbərliyi qaqauzların fikirlərini qulaqardına vuraraq onlara qarşı çıxılmaz bir fakt təqdim etdi. Hüquqi münaqişə yarandı: Kişinyov seçkilərin yeni qaydalar əsasında keçirilməsini tələb edir, Komrat isə 1994-cü ildə qəbul edilmiş muxtar bölgənin xüsusi statusu haqqında qanuna riayət edilməsinin vacibliyində israr edir. Qaqauziya İcraiyyə Komitəsinin keçmiş sədr müavini Valeriu Yanioqlo bildirib: "Mərkəzi hakimiyyət orqanları başa düşməlidir ki, muxtar bölgəyə təzyiq nə qədər çox olarsa, xalqımızın məsələləri müstəqil şəkildə həll etmək istəyi bir o qədər güclü olacaq. Ultimatumlar işə yaramayacaq". Mərkəzi Seçki Komissiyası sədrinin müşaviri İvan Burqudji bildirib ki, Qaqauziya parlament seçkilərini kobud pozuntularla keçirdiyinə görə Moldova Mərkəzi Seçki Komissiyasına etibar etmir. O, Moldova prezidentinə müraciət edərək deyib: "Sizi bir daha dərindən aldadıblar: Qaqauz xalqı nə Moskvaya, nə də başqasına qulaq asır. Qaqauziya Xalq Məclisindəki deputatların əksəriyyəti, ictimaiyyət və adi vətəndaşlar seçkilərin 30 ildən artıqdır olduğu kimi - Qaqauziyanın Xüsusi Hüquqi Statusu haqqında Qanunun müddəalarına, Qaqauz qaydalarına və ölkə Konstitusiyasına uyğun olaraq keçirilməli olduğunu deyir. Qaqauziya sakinlərinin bu istək və tələblərini "gecə ağıla gələn bir şey" kimi rədd etmək olmaz. Bunlar Konstitusiyanın müddəalarından və ölkə qanunlarından irəli gələn məcburi tələblərdir".
Tahir TAĞIYEV
