Türkiyə hökuməti türk tarixi və mədəniyyətinin əhəmiyyətini vurğulayan yeni bir təhsil modulu təqdim edib və ölkənin Milli Təhsil Nazirliyi bu təşəbbüsün bir hissəsi olaraq yeni məktəb dərslikləri nəşr edib. Bu dərsliklərdə "Orta Asiya" termini "Türküstan" ilə əvəz edilib.
Türkiyə rəsmiləri sadəcə bölgəni tarixi adına qaytardıqlarını bildirirlər. Lakin ekspertlər bunun Ankaranın Orta Asiyadakı təsirini gücləndirmək və bölgə ilə sıx əlaqələrini vurğulamaq üçün bir yol olduğunu söyləyirlər. Ad dəyişikliyi artıq sakinləri türk deyil, iranlı olan Orta Asiya ölkəsi olan Tacikistanda qəzəbə səbəb olub. "Bu ərazi bizim ərazimizdir"-deyə Tacikistan tərəfi deyib. Orta Asiyadakı hadisələr haqqında rus dilində məlumat verən Azattyk.Asia layihəsi bu ad dəyişikliyinin mənasını və əhəmiyyətini izah edir. Ankara 2024-2025-ci tədris ili üçün "Türk Əsri" adlı yeni təhsil modulu təqdim etdi. Modulun bir hissəsi olaraq, metodistlər türk məktəbliləri və tələbələrinin, eləcə də türk tədris planları çərçivəsində təhsil alan əcnəbilərin "milli yaddaşa uyğunlaşdırmaq" üçün mənimsəməli olduqları tarixi anlayışları əhəmiyyətli dərəcədə yenilədilər. Həmçinin, türk rəsmilərinin Türkiyəyə kənardan tətbiq edildiyinə inandıqları terminlərin dəyişdirilməsi qərara alındı. Türkiyə dərsliklərində indi Egey dənizi Adalar dənizi, "Səlib yürüşləri" "Səlibçi hücumları", "coğrafi kəşflər" "müstəmləkə siyasəti" və sözdə "Erməni məsələsi" (1915-ci ildə Osmanlı İmperiyasında ermənilərin kütləvi şəkildə öldürülməsi və deportasiyası, təxminən otuz ölkə və bir neçə beynəlxalq təşkilat tərəfindən "soyqırım" kimi tanınması) "Ermənistanın əsassız iddiaları" kimi xatırlanır. Eyni yeni dərsliklərdə Orta Asiya da "Türküstan" adlanır. Türkiyənin Milli Təhsil Naziri Yusuf Təkinin sözlərinə görə, ad dəyişikliyində məqsəd türk uşaqlarının Türküstanı (Orta Asiya) ayrı bir bölgə kimi deyil, türk dünyasının ortaq tarixi məkanının bir hissəsi kimi qəbul etmələrini təmin etməkdir. Nazirin sözlərinə görə, iki dünya müharibəsi zamanı türk dünyasını bölən terminlər və anlayışlar qəsdən tətbiq edilib və indi türk dərslikləri bunun əksini edir: türkdilli xalqların birliyini gücləndirir. "Bunun bizim üçün çox vacib simvolik əhəmiyyəti var. Çünki bu ərazi bizim ərazimizdir. Bu torpaq qardaşlarımızın torpağıdır. Buna görə də, "Orta Asiya" adı əvəzinə, elmi ədəbiyyatda təsbit olunmuş əsl ad olan "Türküstan"dan istifadə etməyə üstünlük verdik", - deyə Yusif Tekin bildirir. Tacikstan niyə narazıdır? Türkiyənin "Türküstan" anlayışını fəal şəkildə ortaya qoyması artıq Orta Asiyada, xüsusən də Tacikistanda qarışıq reaksiyalara səbəb olub. Saytın yazdığına görə, əhalisi İrandilli və fərqli, qeyri-türk mədəniyyəti ilə eyniləşdirilir. Türkiyənin qərarı Tacikistan cəmiyyətində qəzəbə səbəb olub və tarixi mübahisələrə səbəb olub. Tacik tarixçisi Abduvali Şərifzodaya görə, türk tarixçilərinin iddia etdiyi kimi, Orta Asiya həmişə Türküstan adlanmayıb. "Bura Soqdiana, Baktriya, Xorazm və Fərqanə idi. Avesta mətnlərində bu ərazidə 15 dövlətin qeyd olunduğunu görürük. Avesta mətnlərində qeyd olunan toponimik adların ari olmayan tayfaların nümayəndələri ilə heç bir əlaqəsi yoxdur", - deyə Şərifzoda iddia edib. O həmçinin onu da iddia edib ki, türklər Orta Asiyaya guya daha sonra gəliblər. "Əgər onlar Orta Asiyanı "Türküstan" adlandırmağı təklif etsələr, biz də onların ölkəsini "Şərqi Roma" və ya "Bizans" adlandıracağıq." Başqa bir tacik tarixçisi Kamoluddin Abdulloyev hesab edir ki, regionun keçmişi o qədər zəngindir ki, istənildiyi təqdirdə, istənilən anlayışın - "Orta Asiya", "Türküstan" və ya "İranzəmin" (Böyük İran) lehinə arqumentlər tapmaq olar. O, əlavə edir ki, Türkiyənin hərəkətləri ciddi münaqişəyə səbəb olmur, lakin tacikləri ortaq regional məkandan kənarlaşdırır. AMEA-nın Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun şöbə müdiri, fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli baki-xeber.com-a bildirdi ki, məntiqi cəhətdən Orta Asiyanın Türküstan adlandırılmasını daha doğru yanaşmadır. "Orta Asiya adlanan o ərazi tarixən də Türküstan olub. Orada bir neçə dövlət var, Tacikistanı çıxmaq şərtilə onlar hamısı türk dövlətləridir. Əfqanıstan və Tacikistan da xeyli dərəcədə türklərlə bağlıdır. Bu baxımdan, Türkiyə dərsliklərində oranın Türküstan adlandırılması təbii qarşılanmalıdır. Buna Tacikistanın etiraz etməsinin, hansısa ifadələr səsləndirməsinin, müəyyən adlar çəkməsinin heç bir anlamı yoxdur. Tacikistanın özündə də xeyli sayda kalmık türkləri yaşayır. Onlar da qıpçaq türklərdir. Yəni bu kimi məsələləri siyasi mənada qələmə verilməsi və buranın Türküstan adlandırılmasına etiraz edilməsi tarixə də baxanda görürük ki, anlamsızdır. Neçə minillərdir ki, o torpaqlar Türküstan adlanıb. Yəni bunun tarixi əsası var. Yalnız Türkiyə deyil, digər türk dövlətləri də, Azərbaycan da öz coğrafiya və tarix dərsliklərində Orta Asiyanı Türküstan adlandırmalıdır". F. Ələkbərli qeyd etdi ki, Tacikistan və Əfqanıstanın bir hissəsində də qədim dövrlərdən türklər yaşayır. "Bu baxımdan bu məsələnin hansısa yerlərə yozulması, siyasiləşdirilməsi yersizdir. Tacikistan tərəfin iddiaları, hansısa qondarma ifadələr işlətməsi yersizdir" - deyə F. Ələkbərli bildirdi. İradə SARIYEVA
