Dəyanət Osmanlı:“Türk dünyasında ortaq humanitar məkanın formalaşdırılması, elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi...”
Azər Həsrət: “Ortaq humanitar məkanının yaradılması böyük türk coğrafiyasının inteqrasiyasında vacib bir məqamdır”
Prezident İlham Əliyev Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinə həsr olunmuş Türk Dünyası Həftəsinin iştirakçılarına ünvanladığı müraciətdə türk dünyasının ortaq humanitar məkanının formalaşdırılması təşəbbüsünü irəli sürüb. Prezidentin müraciətində bildirilir: “...Əminliklə söyləyə bilərik ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının ortaq humanitar məkan formalaşdırmaq üçün müasir mərhələdə uğurla gerçəkləşdirdiyi layihələrin bünövrəsində Birinci Türkoloji Qurultayın vaxtilə irəli sürdüyü mütərəqqi fikirlər dayanır.
Türk dünyası ailəsi böyük bir sivilizasiya yaratmış əcdadlarımızın şəninə yaraşan tərzdə əsrin nüfuzlu geosiyasi güc mərkəzlərindən biri olmaq yolundadır. Biz bu ailənin möhkəmliyi və sarsılmazlığı naminə var qüvvəmizi bundan sonra da əsirgəməyəcəyik”.
Ortaq humanitar məkanın yaradılması təşəbbüsünü irəli sürməklə Azərbaycan Prezident nəyi nəzərdə tutdu?
Ekspertlər hesab edir ki, türk dünyasının ortaq humanitar məkanının yaradılması xalqlarımızın ortaq tarixi, mədəniyyəti və dil kökləri əsasında inteqrasiyasını hədəfləyən strateji prosesdir. Bu mühüm təşəbbüs türk xalqları arasında elmi, mədəni və sosial əlaqələri gücləndirərək qlobal miqyasda vahid sivilizasiya mərkəzinin formalaşmasına xidmət edir.
Əsas İnteqrasiya İstiqamətlərinə gəlincə, bu türk xalqları arasında mədəni və humanitar inteqrasiyanın dərinləşməsi üçün ən mühüm addım latın qrafikalı ortaq əlifbaya keçidlə bağlıdır. Eyni zamanda ortaq dilin formalaşdırılmasından söhbət gedir. Bu, ortaq terminologiya və dildə ünsiyyət imkanlarını genişləndirir.
Ortaq tarixi yaddaşın bərpası, tarixi abidələrin qorunması və birgə mədəni irs layihələrinin həyata keçirilməsi məkanın təməlini təşkil edir.
Qeyd edək ki, 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayın miras qoyduğu elmi ənənələr bu gün müasir forum və təşəbbüslərlə davam etdirilir. Universitetlər arasında tələbə mübadiləsi və ortaq tədqiqat mərkəzləri bu prosesin əsas sütunlarındandır. Bu humanitar məkanın yaradılması və inkişafı bir sıra rəsmi qurumların və tədbirlərin vasitəsilə həyata keçirilir:
Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT): Təşkilat ortaq məkanın formalaşmasında, siyasi və iqtisadi inteqrasiya ilə yanaşı, humanitar sahədə də əsas əlaqələndirici rol oynayır.
Beynəlxalq Türk Akademiyası: Türk tarixini, dilini və mədəniyyətini tədqiq edən, elmi inteqrasiyanı təmin edən qurumdur.
TÜRKSOY: Türk dünyasının UNESCO-su olaraq, ortaq mədəniyyətin, incəsənətin və ədəbiyyatın təbliğinə cavabdehdir.
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu: Maddi və qeyri-maddi mədəni irsin qorunub saxlanılması və dünyaya tanıdılması istiqamətində layihələr həyata keçirir.
"Türk Dünyası İnfo" İB-nin təsisçisi və "Borçalı" İctimai Birliyinin sədri Dəyanət Osmanlı baki-xeber.com-a bildirdi ki, 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay türk xalqlarının ortaq tarix və mədəniyyət təfəkkürünün möhkəmləndirilməsi, elmi və mədəni tədbirlərlə ortaq tarixi-mənəvi irsin öyrənilməsi istiqamətində atılan mühüm addımlardan biridir.
“Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi münasibəti ilə düzənlənən "Türk Dünyası Həftəsi"nin açılış mərasimində iştirakçılara Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan prezidentlərinin müraciətlər ünvanlaması tədbirin beynəlxalq əhəmiyyətinin nə qədər böyük olduğunu göstərir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin müraciətində Birinci Türkoloji Qurultayın tarixi əhəmiyyətini vurğulayaraq qeyd edib ki, 1926-cı ildə Bakıda keçirilən forum türk xalqlarının ortaq mədəni inteqrasiyasının formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Qurultayda türk xalqlarının ortaq mənəvi dəyərləri ilə bağlı strateji məsələlər müzakirə olunması, qarşıya qoyulan ideyaları bütün çətinliklərə, süni maneələrə baxmayaraq, öz aktuallığını qoruyub saxlayıb və müstəqillik dövründə yenidən inkişaf etməyə başlayıb.
Cənab Prezidentin ifadə etdiyi fikirlər göstərir ki, Birinci Türkoloji Qurultayın irsi yalnız tarixi hadisə deyil, Türk dünyasında ortaq humanitar məkanın formalaşdırılması, elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi və inteqrasiya proseslərinin gəlişməsi, həlli baxımından müasir çağda strateji platformadır.
Dövlətimizin başçısının humanitar məkanın formalaşdırılması təşəbbüsünə diqqət yönəltməsi strateji məqsədlərə söykənir: “Türk Dövlətləri Təşkilatının ortaq humanitar məkan formalaşdırmaq üçün müasir mərhələdə uğurla gerçəkləşdirdiyi layihələrin bünövrəsində Birinci Türkoloji Qurultayın vaxtilə irəli sürdüyü mütərəqqi fikirlər dayanır”. Bu mütərəqqi fikirlər Türk dünyasının birliyi timsalında tarixi-gələnəksəl miraslar, ortaq dil, mədəniyyət, ədəbiyyatın inteqrasiyası, ortaq milli-mənəvi dəyərlərin, maddi-mədəni irsin qorunması, yeni nəsillərə çatdırılması məsələlərini ehtiva edir. Türk dünyası xalqlarının gələcəyə bağlı həyatında həmrəyliyi, birgə inkişafı, qardaşlıq etimadını, geosiyasi gücü hədfləyən və gerçəyə çevirən məhz ortaq səciyyəli humanitar ideyalardı. Və cənab Prezidentin dediyi kimi, bu ideyalar əsasında türk dövlətlərinin strateji məqsədləri bəlirlənir: “Türk dünyası ailəsi böyük bir sivilizasiya yaratmış əcdadlarımızın şəninə yaraşan tərzdə əsrin nüfuzlu geosiyasi güc mərkəzlərindən biri olmaq yolundadır. Biz bu ailənin möhkəmliyi və sarsılmazlığı naminə var qüvvəmizi bundan sonra da əsirgəməyəcəyik””.
Siyasi şərhçi Azər Həsrət də baki-xeber.com-a bildirdi ki, Azərbaycan Prezidentinin irəli sürdüyü bu təşəbbüs türk xalqlarının gələcəyinə hesablanmış təşəbbüsdür: “Hər şeydən əvvəl xüsusi vurğulamaq istərdim ki, Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinin Azərbaycanda belə yüksək səviyyədə keçirilməsi əlamətdar hadisədir. Yəni biz 100 il sonra da bizi işğal altında tutanlara, eləcə də bütün dünyaya birlik iradəmizi nümayiş etdiririk, ideallarımızdan əl çəkmədiyimizi göstəririk. Biz bütün dünyaya göstəririk ki, türk xalqlarını zaman-zaman parçalamaq və bir-birinə qarşı qoymaq istəyənlər olub. Bunu müəyyən mənada bacarmağa çalışıblar, lakin aradan illər keçsə də biz yenidən birləşib bir oluruq. İkincisi, ortaq humanitar məkanının yaradılması məsələsi əlbəttə ki, ümumiyyətlə böyük türk coğrafiyasının inteqrasiyasında vacib bir məqamdır. Yəni biz elə bir mühit, elə bir məkan yaratmalıyıq ki, türk dünyasının o başındakı və bu başındakı insanlar bu məkan içində özlərini vahid məkanda hiss etsinlər. Yəni Qırğızıstandan gələn türk Azərbaycanda özünü yad bir ölkədəki kimi hiss etməsin, yaxud Türkiyədən getmiş bir türk Qazaxıstanda özünü yad bir mühitdə hiss etməsin. Əlbəttə ki, əslinə qalanda bu var, amma tam deyil. Bizim ehtiyacımız olan odur ki, böyük türk coğrafiyasında ortaq humanitar məkan hissi yüksəlsin. Yəni biz necə ki, Azərbaycanın içində tutaq ki, azərbaycanlılar olaraq bir bölgədən başqa bölgəyə gedəndə özümüzü yenə də Azərbaycanda hiss edirik, bu baxımdan türk dünyasının hər tərəfində insanlar bir respublikadan digərinə, bir şəhərdən başqasına gedəndə də özlərini o cür hiss etsin. Ondan savayı bizim humanitar məsələlərimiz ortaqlaşsın. Yəni vahid mövqedən çıxış edə bilək. Bir birimizə əl uzadaq, yardım göstərək, türk dünyasının harasındasa nəsə baş verəndə böyük türk dünyası bütövlükdə baş vermiş hadisəni özününkü kimi qəbul edə bilsin. Elə yaxşı mənada da, pis mənada da. Yəni demək istədiyim odur ki, belə bir ortaq humanitar məkan məsələsinin vurğulanması təsadüfi deyil. Yəni Azərbaycan Prezidenti türk dünyasının inteqrasiyasının daha da dərinləşdirilməsi üçün bu fikri dilə gətirir. Ümumiyyətlə, siz fikir versəniz görərsiz ki, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev bütün fəaliyyəti dövründə türk xalqlarının daha da yaxınlaşması, türk dünyasının bütövləşməsi üçün mümkün olan bütün təklifləri verib, verməyə də davam edir. Düşünürəm ki, ortaq humanitar məkan yaradılması təşəbbüsü də bunlar sırasındadır”.
İradə SARIYEVA
