Məhərrəm Zülfüqarlı: "Bolşeviklər bu qurultayda istədiklərini ala bilmədilər - türk birliyinin daha da güclənməsinə kömək etdi"
Prezident İlham Əliyev Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunmuş Türk Dünyası Həftəsinin iştirakçılarına müraciətində tədbirin başlanmasını yüksək qiymətləndirib və bu yubileyin Türk Dövlətləri Təşkilatına Azərbaycanın sədrliyi dövrünə təsadüf etməsinin rəmzi əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb.
Müraciətdə qeyd olunub ki, 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay türk xalqlarının dil, tarix, mədəniyyət və ortaq dəyərlərinin inkişafı, eləcə də vahid ümumtürk əlifbasına keçid kimi mühüm məsələlərin müzakirə olunduğu tarixi elmi-mədəni platforma olub. Azərbaycanın həmin dövrdə türk dünyasının aparıcı intellektual mərkəzlərindən biri olduğu diqqətə çatdırılıb.
Prezident sovet totalitar rejiminin Qurultayın qərarlarının həyata keçirilməsinə mane olduğunu, iştirakçıların böyük hissəsinin repressiyalara məruz qaldığını xatırladaraq onların xatirəsinin ehtiramla yad edildiyini bildirib. Bununla yanaşı, Qurultayın ideyalarının türk xalqlarının milli dirçəlişinə və müasir dövrdə Türk Dövlətləri Təşkilatının humanitar əməkdaşlıq layihələrinə əsas yaratdığı vurğulanıb.
Sonda İlham Əliyev türk dünyasının güclənməsi istiqamətində Azərbaycanın bundan sonra da səylərini davam etdirəcəyini bildirib, Türk Dünyası Həftəsinin zəngin tarixi-mənəvi irsin öyrənilməsi, qorunması və təbliğinə mühüm töhfə verəcəyinə əminliyini ifadə edib.
Prezident vurğulayır ki, Azərbaycan XIX əsrdən etibarən köklü ictimai-siyasi və mədəni dəyişikliklər nəticəsində yeni tipli teatr, məktəb və ilk milli mətbu orqanı yaratmaqla milli özünüdərkin gerçəkləşməsinə zəmin hazırlamış, müsəlman və türk dünyasında artıq ilk demokratik dövlət qurmuşdu.
Yaxın Şərqdə ilk dəfə olaraq Azərbaycanda demokratik cümhuriyyətin qurulması üç türkoloji qurultayın Bakıda keçrilməsinə nə kimi təsir etdi?
Tarix elmləri doktoru, professor, siyasi ekspert Məhərrəm Zülfüqarlı "Bakı-Xəbər"ə açıqlamasında bildirdi ki, Bakıda keçirilən Türkoloji Qurultayın əhəmiyyəti böyükdür və 1926-cı ildə bunun Bakıda keçirilməsi təsadüfi deyildi: "Birincisi, Azərbaycan Şərqdə ilk demokratik respublika quran dövlətdir - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulduğu bir məkan idi. XI Ordu Azərbaycanı işğal edəndən sonra bolşeviklərin məqsədi Şərq siyasətində Azərbaycandan istifadə etməklə kommunist ideologiyasını - sovet işğalını Şərqin müsəlman ölkələrində davam etdirmək idi. Buna görə də 1926-cı ildə həmin qurultayın keçirilməsinə imkan verildi. Lakin sovet rejiminin və bolşevik rəhbərliyinin gözləntilərinın əksinə olaraq, bu qurultayda türk xalqlarının həqiqətən birliyi, onların mədəni, tarixi və elmi araşdırmaları sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, hətta əlifba islahatı geniş müzakirə olunurdu. Yəni bolşeviklər bu qurultayda istədiklərini ala bilmədilər - gözlədiklərinin əksinə olaraq, bu, türk birliyinin daha da güclənməsinə kömək etdi.
O üzdən, Azərbaycan Prezidenti Turkoloji Qurultayın Bakıda keçirilməsinin təsadüfi olmadığını qeyd edir. O dövrdə olduğu kimi, indi də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi olan Azərbaycan Respublikası türk birliyinin aparıcı dövlətlərindən biridir. Bu səbəbdən də bu qurultay Azərbaycanın paytaxtında təkrar keçirilir. Özü də bu, qardaş Türkiyəyə qarşı təxribatların törədildiyi bir dövrdə keçirilir. Bu, Netanyahu hökumətinin qondarma erməni soyqırımını tanımaq haqqında qərar qəbul etdiyi bir dövrə təsadüf edir. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bu məsələyə öz etirazını bildirdi, digər türkdilli ölkələr də ona dəstək verdi. Çünki bu "soyqırım" həmişə Türkiyəyə qarşı təhdid olub, qondarma siyasi oyunlarda istifadə edilən bir məsələdir. Bakıda keçirilən qurultay bir daha türk xalqlarının birliyinə düşmən olan qüvvələrə cavab verdi. Gələcəkdə də bu məsələnin inkişaf etdirilməsi diqqət mərkəzində qalmalıdır.
Çox maraqlıdır ki, 1920-ci illərdə hətta bolşeviklər də istəyirdi ki, ərəb əlifbası qrafikası latın qrafikası ilə əvəz edilsin. Amma qardaş Türkiyədə 1928-ci ildə, Azərbaycanda isə 1929-cu ildə latın qrafikasına keçiddən sonra, 1939-cu ildə Azərbaycan əlifbası kiril qrafikası ilə əvəz edildi. Yəni keçən dövr bir daha sübut edir ki, türk xalqlarının birliyini sarsıtmaq mümkün deyil - artıq XXI əsrdə də bu birlik davam edir. Bu qurultay da həmin birliyin möhkəmlənməsində mühüm rol oynayacaq. Prezidentin haqlı olaraq dediyi fikirlər tarix tərəfindən sübut edilib və bundan sonra da bu birlik inkişaf edəcək".
Dəniz NƏSİRLİ
