Avropa İttifaqının (Aİ) xarici siyasət və təhlükəsizlik məsələləri üzrə ali nümayəndəsi Kaya Kallas ətrafında cərəyan edən hadisələr artıq beynəlxalq miqyasda da xüsusi maraq doğurur. Ali nümayəndə Çinlə bağlı şərhlərinə, Rusiyanın dondurulmuş aktivlərindən Ukraynanı dəstəkləmək üçün istifadə etməkdə israr etməsinə, ABŞ administrasiyası ilə gərgin münasibətlərinə və paytaxtlarla əvvəlcədən məsləhətləşmələr aparmadan iddialı planlar irəli sürməsinə görə çox tənqid olunub. Bu fonda hazırda Kallas ilə Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Lyayen arasında Aİ-nin xarici siyasətini kimin müəyyən etməsi ilə bağlı sərt mübarizə gedir.
Fon der Lyayen qlobal siyasət məsələlərində Aİ-nin ruporuna çevrilib. Kallasa gəldikdə isə, o, tez-tez Aİ-nin konsensusundan daha çox öz fikirlərini ifadə edir. Bu, Aİ üzv dövlətlərinin tənqidinə səbəb olub. 2025-ci ildə Kallasın Ukraynaya 40 milyard avroluq hərbi yardım təklif etdiyini, Fransa, İtaliya və İspaniyanın isə buna qarşı çıxdığını xatırlatmaq yerinə düşər. Nəticədə ilkin məbləğ 5 milyard avroya endirildi. Ümumilikdə, tənqidçiləri iddia edirlər ki, Kallas hələ də bir vaxtlar Estoniyanın açıq sözlü baş naziri kimi davranır, Aİ-nin 27 üzv dövləti tərəfindən təsdiqlənmiş konsensusdan kənara çıxan və bəzən şəxsi fikrə yönələn mövqelər irəli sürür. Brüsselə qarşı çıxan və müxalif mövqeyi ilə tanınan Slovakiyanın baş naziri Robert Fiko dəfələrlə onun vəzifəsindən azad edilməsini tələb edib. Anonimlik şərti ilə “Euronews”a danışan müxtəlif ölkələrdən olan bir çox diplomat, Kallasa qarşı son həftələrdə reaksiyanın gücləndiyini etiraf edir. Bir diplomatın sözlərinə görə, Kallasın Şərqi Avropadan olması siyasi reaksiyanı da artırır. Belə fikirlər də səslənir ki, Kallasın indiki halda Fon der Lyayenlə çəkişməsi Aİ-də hökmranlıq edən almanları narazı salıb. Bu fonda onlar əslən alman olan Fon der Lyayenə dəstək verərək, Kallası sıxışdırır. Fon der Lyayen və Kallas arasındakı şəxsi münaqişəyə nümunə olaraq, sonuncunun Martin Selmayri Avropa Xarici İşlər Nazirliyinə təyin etmək cəhdini göstərmək olar. O, əvvəlki prezident Jan-Klod Yunkerin dövründə Avropa Komissiyasının aparat rəhbəri vəzifəsində çalışıb. Selmayrin təyinatının qarşısını almaq məqsədilə fon der Lyayen onun üçün dini azadlıq üzrə xüsusi elçi vəzifəsi yaradıb. "El Pais" qəzeti yüksək vəzifəli Avropa İttifaqı rəsmisinə istinadla yazır: "Bu daxili çəkişmələr və pərdəarxası manevrlər Avropa İttifaqı diplomatiyasına zərər verir. Onlar yaxşı imic yaratmır". Brüsseldəki liderlik böhranı xarici siyasətdə də özünü göstərir. Donald Trampın yenidən Ağ Evə qayıtması fonunda Avropa İttifaqı vahid strategiya formalaşdıra bilmir. Kallas daha sərt təhlükəsizlik xəttinin tərəfdarı kimi çıxış edir. Fon der Lyayen isə eyni vaxtda həm Avropanın strateji müstəqilliyindən danışır, həm də ABŞ-la tərəfdaşlığı prioritet adlandırır”. Fon der Lyayen və Kallas arasında qarşıdurma artıq sadəcə institusional mübahisə kimi görünmür. Son aylarda baş verən hadisələr göstərir ki, Brüsseldə əsas mübarizə çox vaxt Avropanın problemlərinin həlli ətrafında deyil, siyasi nüfuz və liderlik uğrunda gedir. Bu da quruma ciddi zərbə vurur.
Almaniyanın “Frankfurter Allgemeine Zeitung” qəzetinin məlumatına görə, İsrail aparteid rejimi ilə müqayisə iddiaları ilə bağlı Kallasla əlaqəni kəsdikdən sonra Avropa Komissiyası onu müdafiə etmədi, əksinə, Aralıq dənizi komissarı Dubravka Şuekanı İsrail liderləri ilə görüşməyə göndərdi. Qeyd edək ki, İsrailin xarici işlər naziri Gideon Saar bu günlərdə Kallasla bütün əlaqələrini kəsdiyini açıqladı, çünki “Euractiv”in məlumatına görə, Kallas may ayının sonlarında Meksikaya səfəri zamanı İsrailin Qərb Şəriyəsində və Qəzza zolağında fələstinlilərə qarşı rəftarını Cənubi Afrikadakı keçmiş aparteid rejimi ilə müqayisə edib. Kallas özü bu barədə ictimaiyyətə açıqlama verməyib, yalnız bağlı qapılar arxasında deyilənlərə münasibət bildirmədiyini bildirib. Gideon Saar qeyd edib: “Bu yaxınlarda mənə məlum oldu ki, Kallas Meksikaya səfəri zamanı İsraili Cənubi Afrikada mövcud olmuş irqçi aparteid rejimi ilə müqayisə edib. Mən bu ciddi bəyanatı qınayan bir çox Avropa nümayəndələrinə minnətdaram. Lakin indiyə qədər onun tərəfindən nə bir təkzib, nə də bir izahat verilib. Buna görə də Kallasla bütün əlaqələri kəsməkdən başqa çıxış yolu görmürəm”. Onun sözlərinə görə, əlaqələrin kəsilməsi Kallas öz bəyanatını geri götürənə qədər davam edəcək. İddialar səslənir ki, elə bundan sonra beynəlxalq dairələrdəki yəhudi lobbisinin Kallasa qarşı hücumları başlanıb. Onun Aİ-də üzləşdiyi problemlərin həm də yəhudi lobbisindən qaynaqlandığı iddia olunur. “Frankfurter Allgemeine Zeitung” qəzeti yazır: “Kallası zirvəyə qaldıran karyera lifti mərtəbələr arasında ilişib qalıb və çökməyə başlayıb. İsrail Kallasa qapını göstərdi. Xarici işlər naziri Gideon Saar Aİ nümayəndəsi ilə bütün əlaqələrini kəsib. Buna isə Meksikadakı hadisə səbəb olub. Orada Kallas İsrail siyasətini aparteidlə müqayisə edib. Qüds üçün bu, geri dönüş nöqtəsinə çevrilib. Ultimatum sadədir: ya ictimai tövbə, ya da tam təcrid. Kallas özünü tamamilə tələyə salaraq sükutu seçib. Brüsselin xarici siyasət sistemi indi ən vacib sahələrindən birində iflic vəziyyətindədir”.
Xatırladaq ki, CAR-da aparteid kimi tanınan və ağdərililərlə qaradərililər arasında məcburi irqi ayrı-seçkilik siyasətinin tətbiq edildiyi dövr 1948-1990-cı illəri əhatə edib, Nelson Mandelanın hakimiyyətə gəlişi ilə bitib.
Tahir TAĞIYEV
