Xaqani Cəfərli: "Tramp sadəcə olaraq özünün rolunu qabartmağa çalışıb"
Məhəmməd Əsədullazadə: "Bundan sonra Yaxın Şərqdə əsas güc mərkəzi Türkiyə olacaq"
ABŞ Prezidenti Donald Tramp NATO baş katibi Mark Rutte ilə görüşdən sonra bildirib ki, Ankarada keçiriləcək NATO sammiti ərəfəsində Türkiyəyə F-35 qırıcılarının satışını təsdiqləməyi planlaşdırır. Tramp Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın liderlik keyfiyyətlərini yüksək qiymətləndirib və ABŞ-ın İrana qarşı hərbi əməliyyatları zamanı Türkiyənin münaqişəyə qoşulmamasını müsbət addım kimi dəyərləndirib. O, Ərdoğandan müdaxilə etməməyi xahiş etdiyini və bu xahişə əməl olunduğunu deyib. Tramp əlavə edib ki, Si Cinpin və Vladimir Putin də oxşar mövqe nümayiş etdiriblər.
Burada sual yaranır: doğrudanmı Ərdoğan ABŞ-İran müharibəsində İranın tərəfindən müharibəyə qatılmağa hazır olan əsas namizəd idi, yoxsa İran İslam dünyasında nüfuzu və reytinqi heç vaxt paylaşmaq istəməyib, ona görə də Ərdoğan bu dövlətə rəqib kimi baxıb, ABŞ-ın ona qarşı müharibəsini zəifləməsi üçün bir fürsət kimi qiymətləndirib?
Trampın açıqlamalarına əsaslanaraq Ərdoğanı İranın tərəfindən müharibəyə qoşulmağa ən çox hazır olan lider kimi təqdim etmək həqiqəti tam əks etdirmir. Çünki Türkiyə-İran münasibətlərinin özünəməxsus mürəkkəb tarixi var və bu iki dövlət arasında əsrlər boyu davam edən dərin nüfuz rəqabəti mövcuddur.
İran İslam dünyasında liderlik iddiasından heç vaxt əl çəkməyib və bu nüfuzu heç bir dövlətlə, o cümlədən Türkiyə ilə bölüşmək niyyətində olmayıb. Türkiyə isə İranın regional dominant gücə çevrilməsini öz milli maraqlarına zidd hesab edir. Bu baxımdan ABŞ-ın İrana qarşı hərbi əməliyyatları Ərdoğan üçün rəqibini zəiflətmək fürsəti kimi dəyərləndirilə bilərdi. Belə bir oxunuş Trampın verdiyi şərhə nisbətən daha inandırıcı görünür.
Trampın isə bu açıqlamaları ilə bir neçə məqsəd güddüyü ehtimal olunur. Ərdoğana xoş münasibət göstərmək, F-35 satışını diplomatik kontekstdə təqdim etmək və özünün münaqişə üzərindəki idarəetmə rolunu ön plana çəkmək bunların başında gəlir. Lakin reallıqda Türkiyənin bitərəf qalması öz strateji hesablamalarının nəticəsi idi, Trampın xahişinin deyil.
Beləliklə, Ərdoğanın mövqeyi İrana dəstəkdən yox, məhz İrana qarşı uzunmüddətli rəqabətdən qaynaqlanırdı. Türkiyə bu müharibəni İranı regionda geri çəkmək, öz geosiyasi çəkisini isə artırmaq üçün əlverişli bir fürsət kimi qiymətləndirdi.
Politoloq Xaqani Cəfərli "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, ABŞ-ın İrana qarşı hərbi əməliyyatları zamanı Türkiyənin münaqişəyə qoşulmaması ilə bağlı Donald Trampın sözlərini ciddi qəbul etmək mümkün deyil.
Politoloqa görə, Türkiyənin İranın tərəfini tutaraq ABŞ-a qarşı münaqişəyə qoşulacağına dair heç bir əlamət mövcud olmayıb. Trampın Ərdoğanla yanaşı Si Cinpin və Putinin də oxşar mövqe nümayiş etdirdiyi barədə fikirləri isə həqiqətdən uzaqdır.
Cəfərli vurğulayıb ki, Ukrayna müharibəsində ağır itkilər verən Rusiya ikinci hərbi münaqişəyə qoşulmaq üçün kifayət qədər resursa malik deyil. Çin isə öz sərhədlərindən uzaqda hələ heç bir əməliyyata qatılmayıb və yəqin ki, yaxın 10-15 ildə də qatılmayacaq.
Politoloğun qənaətinə görə, Trampın Ərdoğanın İranın tərəfindən müharibəyə hazır olması barədəki açıqlaması qeyri-ciddidir. Ekspert hesab edir ki, Tramp bu yolla Ərdoğana xoş münasibətinin əsl səbəblərini gizlətməyə çalışır.
Politoloq Məhəmməd Əsədullazadə isə "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, ABŞ-İran müharibəsində Türkiyənin İranın tərəfindən döyüşə qoşulması qətiyyətlə qəbul edilə bilməzdi. Belə bir addım münaqişənin genişmiqyaslı regional müharibəyə çevrilməsinə zəmin yaradardı.
Ekspertin fikrincə, Türkiyə İrana qarşı hərbi əməliyyatlara başlanmasının əleyhdarı idi. Çünki bu, regionda sülh və təhlükəsizliyə ciddi təhdid anlamına gəlirdi.
Politoloq xüsusi vurğulayıb ki, Türkiyə-İran münasibətlərinin arxasında dərin tarixi rəqabət dayanır. Bu rəqabət bu gün də öz aktuallığını qoruyur. İran İslam dünyasında liderlik və nüfuzunu heç bir dövlətlə bölüşmək niyyətində deyil. Türkiyə isə İranın bölgənin dominant regional gücünə çevrilməsini istəmir. Bu iki güclü dövlət arasındakı nüfuz mübarizəsi Yaxın Şərqin geosiyasi mənzərəsini formalaşdıran başlıca amillərdən biri olmaqda davam edir.
Əsədullazadəyə görə, bununla belə, ABŞ-ın hərbi müdaxiləsi nəticəsində İranın dövlət kimi tamamilə sıradan çıxarılması Ankaranın maraqlarına da cavab vermirdi. Politoloq qeyd edib ki, İsrailin əsl məqsədi İranı parçalayaraq siyasi arenadan silmək idi. Bu niyyəti həyata keçirmək üçün İsrail kürd silahlı qruplarından yararlanmaq istəyirdi. Lakin Türkiyə buna imkan vermədi və beləliklə, regionda sabitliyin qorunmasında mühüm rol oynadı.
Ekspert hesab edir ki, Türkiyənin bu məsələdəki mövqeyi ədalətlidir və bu səbəbdən onun regiondakı mövqeyi getdikcə güclənir. İranın özü də görür ki, Türkiyənin atdığı addımlar onu etibarlı tərəfdaş statusuna yüksəldir.
Politoloğun sözlərinə görə, İran İslam Respublikası Yaxın Şərqdə əsas güc olma şansını artıq əldən verib. Türkiyənin Suriyada həyata keçirdiyi uğurlu addımlar isə onun bölgədəki geosiyasi çəkisini daha da artırır. Bundan sonra Yaxın Şərqdə əsas güc mərkəzi Türkiyə olacaq.
Dəniz NƏSİRLİ
