On milyonlarla Azərbaycan türkünün yaşadığı indiki İranda ekoloji vəziyyət fəlakət həddinə çatmaqda, iqlim dəyişikliyinin təsiri artmaqdadır. Yayılan məlumatlara görə, İranda temperatur rekord səviyyələrə çatır, çaylar və göllər quruyur, uzunmüddətli quraqlıqlarsa normaya çevrilir. Yaranmış su böhranı ölkənin çox hissəsini səhraya çevirir.
Ümumiyyətlə, İranın səhralaşması heyrətamiz sürətlə gedir. Ötən ay hökumət hər il ölkə ərazisinin 1 milyon hektardan çoxunun yaşanmaz hala gəldiyi haqda xəbərdarlıq edib. Bu, Qum əyaləti, yaxud Livanın ərazisinə bərabər sahə deməkdir. Tehran torpaqların 90%-ə qədərinin quraq, yaxud yarımquraq olduğu ölkədə vəziyyətə nəzarət etməyə çalışır. Ancaq hər şey sürətlə baş verir və artıq rəsmilər də ciddi böhranın yaranacağı və insanların yaşayış yerlərini kütləvi tərk etməli olacağını etiraf edib. Bu ay İranın cənub-qərbində temperatur 66,7 dərəcəyə çatıb. Bu, insanın həyatda qala biləcəyi həddən xeyli yuxarıdır. Bundan başqa, İran alimləri tam quruma təhlükəsi qarşısında olan Urmiyə gölündə suyun səviyyəsinin son 60 ildəki rekord həddə düşdüyü haqda xəbərdarlıq edirlər. Boğucu qum fırtınaları isə adi hala çevrilib. Dünyanın bir çox yerində müşahidə olunan temperaturların yüksəlməsi iqlim dəyişikliyi ilə izah edilir. Mövcud vəziyyətlə bağlı ekoloq Şirin Hakim “Fərda” radiosuna bildirib: “Onillərlə dünyadan təcrid olunma, üstəgəl yerli resursların düzgün idarə olunmaması, torpaq paylamada qüsurlar, əhalinin sürətli artımı, uzunmüddətli quraqlıq İrandakı su böhranını kritik səviyyəyə çatdırıb”.
Su qıtlığı və Tehranın onun öhdəsindən gələ bilməməsi məlum faktdır. Problem nəhəng bəndlərin və su-irriqasiya layihələrinin tikilməsinə və beləliklə, çay və yeraltı su hövzələrinin qurumasına yol açıb. Su ehtiyatları üstündə qonşu dövlətlərlə toqquşmalar, İranın özündə hökumət əleyhinə etirazlar baş verir. Torpağın deqradasiyası qumun çoxalmasına səbəb olur və qum fırtınalarını artırır. Nəticədə İran dünyada hava kirliliyi ən yüksək ölkələrdən birinə çevrilib. Əkinə yararlı torpaqların itirilməsi kənd təsərrüfatına zərər vurur, insanların qazanc yerini təhlükəyə salır və kənddən şəhərə miqrasiyanın artmasına səbəb olur. Bu isə öz növbəsində yeni problemlərə yol açır. Şirin Hakim bu xüsusda deyir: “Zaman keçdikcə, bu miqrasiya səbəbindən şəhər ərazilərinə təzyiqin artması infrastrukturu, təbii sərvətləri gərə, sosial-iqtisadi problemlər yarada bilər”. Hesablamalara əsasən, İranın əhalisi 1979-cu ilin İslam inqilabından sonra iki dəfədən çox artaraq 35 milyondan 88 milyona çatıb. Əhalinin 70%-ə qədəri şəhərlərdə yaşayır. Hakimin sözlərinə görə, son 20 ildə Tehranın özünə ildə orta hesabla 250 min adam gəlib. Ancaq su böhranı və səhralaşma nəticəsində get-gedə daha çox ərazinin yaşanmaz hala gəlməsi fonunda əhalinin nəhəng hissəsinin ölkəni yerli-dibli tərk etməkdən başqa seçiminin qalmayacağı sarıdan narahatlıq mövcuddur. Bu, İranı çox çətin sınaq qarşısında qoya bilər.
2015-ci ildə keçmiş kənd təsərrüfatı naziri və prezidentin su və ekologiya müşaviri İsa Kələntəri İranın sudan istifadəyə münasibətini dəyişməli olduğu haqda xəbərdarlıq etmiş, əks halda 50 milyona yaxın insanın, iranlıların 70%-nin ölkəni tərk etməkdən başqa çarəsinin qalmayacağını proqnozlaşdırmışdı. 2018-ci ilin iyulunda ölkənin cənub-qərbindəki Xorrəmşəhr şəhərində su qıtlığı zorakı etirazlara səbəb olmuşdu. Həmin il ölkə özünün 50 il ərzindəki ən quraq yayını yaşayırdı. Ozamankı daxili işlər naziri Əbdolreza Rəhmani Fəzli baş verənləri nəhəng sosial böhran adlandırmışdı. Fəzli su qıtlığının miqrasiyaya yol aça və beş il ərzində İranın simasını ciddi dəyişə, son nəticədə fəlakətə gətirib çıxara biləcəyini demişdi. Onun dediyi müddət bitsə də, qorxunc proqnozlar və uğursuz siyasət davam edir. Bu hal Güney Azərbaycanda da qabarıq şəkildə hiss edilir. Şərqi Azərbaycan vilayətinin “Cihad Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı”nın rəhbəri Əkbər Fəthi hələ bir müddət əvvəl vilayətdə səhralaşma təhlükəsinin ciddi olduğunu irəli sürüb. O, Urmiyə gölünün quruma böhranı nəticəsində hövzəsində səhralaşma müşahidə olunduğunu dilə gətirib: “Əgər bir gün Şərqi Azərbaycanın səhraya çevriləcəyi deyilsəydi, kimsə buna inanmazdı, amma hazırda Urmiyə gölünün hövzəsində səhranın əmələ gəldiyini görürük”. Urmiyə gölü hövzəsində olan əkinçilik sahələri gölün quruması ilə yararsız vəziyyətə düşüb və əvvəlki illərdəki məhsuldarlığını itirib. Bəzi ekspertlər İranın su ehtiyatları ilə bağlı problem yaşadığı və quraqlıq səbəbi ilə səhralaşma böhranından dolayı əkinçilik sektorunun fəaliyyətini azaltmaq və suvarma metodlarının modernləşdirilməsini təklif edirlər. Lakin müvafiq addımlar atılmır. Bu fonda yayılan məlumata görə, İranın İsfahan əyalətində yerləşən unikal Qavxuni bataqlığında cəmi 1% su qalıb. Ətraf Mühitin Mühafizəsi təşkilatının Dəniz, ətraf mühit və bataqlıqlar üzrə direktor müavini Müctəba Zəvalcudi bildirir ki, son 10 ayda çoxlu yağışların olması da vəziyyəti xilas etməyib: “Ötən ilin sentyabr ayının əvvəlindən bu ilin iyul ayına qədər qollarda çox yaxşı yağış yağmasına və Zayəndərud bəndinin saxlama həcminin 88% artmasına baxmayaraq, indiyədək Qavxuni bataqlıq ərazisi üçün demək olar ki, heç bir konkret hüquq verilməyib və hazırda bataqlığın səthi 99% qurudur”. 47 min hektar ərazidə yerləşən Qavxuni bataqlığının quruması İsfahanda geniş yayılmış səhralaşma, toz və torpaq çökmə fenomeni ilə üzləşdiyi bir vaxtda baş verir. İrandakı ekoloji böhranlar təkcə İsfahan vilayətinə aid deyil. Ölkədəki səmərəsiz idarəçilik, baxımsızlıq və prinsipsiz bənd tikintisi layihələri ucbatından ötən illərdə İranda bir çox bataqlıq və göllər məhv edilib. İranın ən məşhur beynəlxalq bataqlıqlarından biri olan Qavxuni İsfahan və Yəzd əyalətlərində yerləşir. Bu məkan köçəri quşların və su heyvanlarının məskunlaşdığı yer kimi İranın ən böyük və ən mühüm bataqlıq ərazilərindən biri sayılır.
Tahir TAĞIYEV
