Tarixən İranda yaşayan azərbaycanlılar zaman-zaman milli-azadlıq hərəkatına başlayaraq öz hüquqlarının qorunmasını tələb ediblər. 1905-1911-ci illərdə Səttarxanın başçılığı ilə Təbrizdə milli-azadlıq hərəkatı (Məşrutə hərəkatı) başladı.
Daha sonra 1920-ci ildə Xiyabanı hərəkatı, 1945-1946-cı illərdə Pişəvəri hərəkatı tarixə həkk olunub. 1979-ci ildə İranda islam inqilabının qələbəsində azərbaycanlıların müstəsna rolu olub. Ancaq mollalar hakimiyyətə gəldikdən sonra Şah rejiminin devrilməsində xidmətləri olanlara xəyanət etdilər. Azərbaycanlıların mədəni hüquqları, təhsil hüququ təmin edilmədi və s.
Bu gün İranda müstəqil siyasi təşkilatların fəaliyyəti qadağan olunsa da, soydaşlarımız öz milli hüquqları uğrunda mübarizə aparırlar. O baxımdan Cənubi Azərbaycanda oyanış hərəkatında iştirak edən partiyalar, siyasi təşkilatlar hansılardır və fəaliyyətlərini necə qururlar?
“Bu təşkilatların rəhbərlərinin əksəriyyəti 2000-ci ildən sonra məcburən xaricə mühacirət etməli oldu”
Müstəqil siyasətçi Bünyamin Qəmbərli “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bununla bağlı bir sıra məqamlara aydınlıq gətirdi: “Cənubi Azərbaycanda siyasi mübarizə Qacar dövləti devriləndən və yerində Pəhləvi rejimi qurulandan başladı. Bu mübarizə müxtəlif dövrlərdə fəallaşdı, müxtəlif dövrlərdə səngidi. 1945-ci ildə Azərbaycan Demokratik Firqəsinin fəaliyyəti həmin siyasi mübarizənin nəticəsi idi. 1967-ci ildə Səməd Behrəngini mövqeyinə, yazılarına və apardığı təbliğata görə Araz çayında boğdular. Ancaq bu siyasi mübarizə, konkret təşkil olunmuş, sistemli və daha geniş şəkildə Azərbaycan müstəqillik qazanandan sonra genişləndi. Azərbaycan 1991-ci ildə müstəqillik əldə etdikdən sonra Əbülfəz Elçibəyin rəhbərliyi ilə Bütöv Azərbaycan Birliyinin yaranması Güneydə siyasi mübarizəni gücləndirdi. Əsasən 90-cı illərin ortalarından sonra bir çox siyasi təşkilatlar yaranmağa başladı. Ancaq 2000-ci ildən sonra bu siyasi təşkilatların fəaliyyəti genişləndi, sayı da çoxaldı. Bunun bir səbəbi şimalda müstəqil Azərbaycanın və BAB-ın yaranması ilə bağlı idisə, digər səbəbi Güneyda panfarsizmin, paniranizmin daha basqıcı formada özünü göstərməsi ilə əlaqədar idi. 2006-cı il mayın 22-də İranın mərkəzi qəzetlərinin birində türklərin böcək şəkildə göstərməsini əks etdirən karikatura bu siyasi mübarizənin yenidən üzə çıxmasına təkan verdi. Güneydə Xordat qiyamı kimi tanınan 22 may çıxışları Cənubi Azərbaycanın hər tərəfində bütün gizli şəkildə fəaliyyət göstərən təşkilatların, liderlərin açıq şəkildə öz mövqeyini ortaya qoymasına gətirib çıxardı. Güney Azərbaycanda təxminən 30-a yaxın təşkilat var. Onların açıq fəaliyyətinə molla rejimi imkan vermir. Bunlar Güney Azərbaycan Milli Azadlıq Cəbhəsi, Azərbaycan Mərkəz Partiyası, Güney Azərbaycan Demokrat Partiyası, Güney Azərbaycan İstiqlal Partiyası, Güney Azərbaycan Demokratik Türk Birliyi, Güney Azərbaycan Milli Oyanış Hərəkatı, Azərbaycan Milli Dirəniş Təşkilatı, Güney Azərbaycan Milli Qurtuluş Təşkilatı və başqalarıdır. Üstəlik, orada müxtəlif tələbə hərəkatları var. Yəni bu təşkilatların rəhbərlərinin əksəriyyəti 2000-ci ildən sonra məcburən xaricə mühacirət etməli oldu. Bu gün fəaliyyətlərini Güney Azərbaycandan kənarda göstərirlər. Bu təşkilatların rəhbərliyi ilə təxminən 10 ilə yaxın Azərbaycanın güneyindəki milli qüvvələr Babək qalasına yürüşlər edirdilər. Orada müəyyən çıxışlar olurdu. Son dövrlər Bəzz qalasına yürüşlərə imkan verilmədiyi üçün Qurd dərəsində “Traktor” futbol komandasının oyunlarında milli fəallar Azərbaycanın istiqlalı ilə bağlı müxtəlif şüarlar səsləndirir, müxtəlif simvollardan istifadə edirlər. Güneydə Azərbaycanın istiqlalı ilə bağlı yüzlərlə soydaşımız öldürülüb, həbs edilib. Məsələn, Abbas Lisani uzun müddət həbsdə saxlanıldı. Deməyim odur ki, Güney Azərbaycanda istiqlal mübarizəsi getdikcə genişlənir. Azərbaycanın güneyi ilə bağlı olan partiyalar əsasən 3 formadadır. Birincisi, müstəqillik tələb edən partiyalardır. İkincisi, muxtariyyət tələb edir. Bunların içində federalistlər var. Üçüncüsü də mərkəzçilərdir ki, bunlar İranın dağılmasını istəmirlər. Ancaq istiqlalçı partiyaların həm sayı çoxdur, həm də nüfuzları böyükdür”.
Vidadi ORDAHALLI
