Məlumdur ki, iyunun 1-də Avropa Siyasi Birliyinin sammiti çərçivəsində Kişinyovda dördtərəfli görüş Azərbaycan, Ermənistan liderləri, Fransa prezidenti və Almaniya kanslerinin iştirakı ilə keçiriləcək.
Kişinyovda görüş təklifini Bakıya Fransanın xarici işlər naziri gətirmişdi, ehtimal edilir ki, Əliyev bu görüşə Şoltsun da iştirakı şərti ilə razılaşıb. Kişinyov görüşündə Almaniya və Fransa liderlərinin iştirakı çox mühümdür. Çünki Azərbaycan tərəfi öz geosiyasi baxış bucaqlarını və Ermənistanın öhdəliklərini Aİ-nın iki aparıcı dövlətinin liderinin diqqətinə çatdıracaq.
Moskva görüşünün “fiaskoya” uğraması üçün hər şey edən Paşinyan Kişinyov görüşünə ciddi ümidlərlə gedir. Erməni baş nazir bir müddət əvvəl “1 iyun tarixində sülh müqaviləsini imzalamağa ümid edirəm” demişdi. Sammit ərəfəsində isə Paşinyan fikrini dəyişib və deyib ki, "İrəvan və Bakı arasında razılaşdırılmış və imzalanmağa hazır sülh müqaviləsi yoxdur”.
Bununla belə, Avropa Siyasi birliyinin Kişinyovda keçiriləcək ikinci sammitində “sülh sazişi”nin imzalanması ehtimalı az da olsa qalmaqdadır. Bu hadisənin baş verməsinin mümkünlüyü barədə N.Paşinyandan başqa fikirləri bizim üçün daha mötəbər olan Azərbaycanın Fransadakı səfiri L.Abdullayeva da müəyyən mülahizələr səsləndirib. Üstəlik, az qala hər gün mövqe dəyişdirən Ermənistanın Baş nazirindən fərqli olaraq Leyla xanım sazişin imzalanmasının mümkünlüyü barədə dediklərindən imtina etməyib.
Əslinə qalsa, danışıqların ilk aylarında“sülh sazişi” üşün əsas maniə Ermənistanın Qarabağ məsələsi barədə müəyyən müddəaların həmin sənədə salınması barədə tələbi idi. N.Paşinyan bəyanat verərək bu iddiadan imtina etməsindən sonra belə bir təsəvvür yarandı ki, sülh sazişinin imzalanmasına gedən yol artıq tamamilə açılıb və qısa müddətdə sənədin imzalanması mümkündür.
Təbii ki, bu gedişat Rusiyanı qətiyyən qane etmirdi və sülh prosesini tormozlamaq üçün dərhal “Valday təxribatı” törədildi. Rusiya prezidenti “sülh sazişi” layihəsinə Qarabağ məsələsi barədə 15-ci bəndi salmaqla erməniləri şirnikləndirdi. Paşinyan təklifdən “dördəlli” yapışsa da Soçi danışıqları “fiaskoya” uğradı və Azərbaycan prezidenti həmin layihəni tarixin zibilliyinə göndərdi. Ermənistan liderinin bütün yalvarışlarına baxmayaraq Rusiya həmin sülh layihəsini bir daha ortaya çıxarmadı.
Ancaq “Qarabağ kartı” əlindən çıxandan sonra sakitləşmək, reallıqlarla barışmaq istəməyən N.Paşinyan prosesi pozmaq üçün yeni iddialar ortaya atmaqda davam edir. Tələb edir ki, həm Azərbaycan-Ermənistan sərhəddində, həm də Qarabağda 5 km-lik silahsızlaşdırılmış zonalar yaradılsın. Bu təklifin Azərbaycan tərəfindən qəbul edilməsi təbii ki, mümkün deyil. N.Paşinyan Ermənistan ərazisində nə qədər istəyirsə o qədər silahsızlaşdırılmış zona yarada bilər, hətta bötüvlükdə ordudan da imtina edə bilər, ancaq Azərbaycan ərazisində, xüsusilə, Qarabağda belə bir zonanın yaradılması təklifi dövlətimizin suverenliyinə müdaxilədir və bu səbəbdən təklifin qəbul edilməsi mümkünsüzdür.
Danışıqlarda problem yaradan digər məsələ Qarabağ ermənilərinin hüquq və təhlükəsizliyinin təmin olunmasında beynəlxalq mexanizmlərin iştirakının təmin olunması təklifidir ki, bu da suverenliyimizi pozduğuna görə qəbuledilməzdir.
Ermənilərin imzalanacaq sülh sazişinin icrasını təmin edəcək qarant dövlətlərin olması tələbi də prosesi əngəlləmək cəhdindən başqa bir şey deyil.
Son Brüssel danışıqlarından sonra bəyanatla çıxış edən Şarl Mişelin Azərbaycandan Qarabağ ermənilərinin hüquq və təhlükəsizliyinin təmin olunması məqsədilə “beynəlxalq ictimaiyyətlə birlikdə pozitiv gündəliyi hazırlamağı” xahiş etmişdir. Avropa birliyi rəsmisinin bu bəyanatı göstərir ki, Kişinyovda danışıqlar kifayət qədər gərgin keçəcək, həm Makron, həm də Şolts “beynəlxalq mexanizmləri” prosesə qoşmaq üçün əllərindən gələni edəcəklər. Paşinyanın Kişinyov danışıqlarında nail olmaq istədiyi əsas nəticə də odur. Ancaq biz Azərbaycan prezidentinin bu danışıqlar aparmaqda necə usta olduğunu, öz mövqeyini necə qətiyyətlə müdafiə etdiyinin yaxşı bilirik. Məhz bu səbəbdən ermənilərin Azərbaycan tərəfdən hansısa güzəştə nail olmaq planları boşa çıxacaq. Əgər Fransa və Almaniya liderləri N.Paşinyana zəruri təzyiqi göstərsələr sazişin imzalanması mümkün olacaq. Əks halda ermənilərin və fransızların “Kişinyov xəyalları” reallaşmayağaq və çox güman ki, “sülh sazişi”nin imzalanması ilin sonuna qədər uzanacaq.
Abutalıb Səmədov “Alyans” strateji araşdırmalar mərkəzinin sədri
