“Rusiya Cənubi Qafqazda öz təsirini saxlamaq üçün Ermənistan və Azərbaycan arasında sülh sazişi üzərində aktiv işlərə yenidən başlayıb. Moskva üçün başqa cəbhənin açılmasının qarşısını almaq da vacibdir, çünki ölkə indi qüvvələrini Ukrayna və Suriyadan yayındıra bilmir”. Bunu Rusiyanın “ura.ru” portalı yazıb.
Qeyd edilir ki, belə vəziyyətdə Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin imzalanması tezləşə bilər. Həmçinin buna təsir göstərən daha bir faktor Ermənistanın sürətlə Qərbə meyllənməsidir. Rusiyada hesab edilir ki, belə vəziyyətdə Qərb Ermənistandan ona qarşı istifadə edə bilər. Bunu önləmək üçün Rusiya sülh müqaviləsinin imzalanmasını tezləşdirməklə Ermənistanı neytrallaşdıra bilər. Çünki bu halda İrəvanın təhlükəsizlik məsələsəni əsas gətirib Qərbə meyllənməsinin qarşısı alınacaq. Qeyd edilən xüsusda “ura.ru” yazır: “Mayın 19-da Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov Azərbaycan və Ermənistandan olan həmkarları Ceyhun Bayramov və Ararat Mirzoyanla görüş keçirib. Əvvəlcə Lavrov diplomatlarla təkbətək görüşüb, daha sonra üç tərəf arasında ümumi danışıqlar aparılıb. Əsas mövzu sülh müqaviləsi üzərində iş olub, lakin bu, bir neçə məsələnin müzakirəsi demək idi: sərhədlərin delimitasiyası, nəqliyyat və iqtisadi kommunikasiyaların bərpası, Qarabağda ümumi təhlükəsizlik vəziyyəti. Sergey Lavrovun sözlərinə görə, hər iki ölkənin nümayəndələri “ortaq səylərdə aparıcı rola görə Rusiya tərəfinə minnətdarlıqlarını” bildiriblər. Rusiya rəsmisi vurğulayıb ki, tərəflər artıq nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması məsələsində yekun razılaşmaya yaxındırlar. “Ayrıca məsələ sülh müqaviləsidir. Tərəflər bunun üzərində işləməyə başlayıblar və hazırda digər vasitəçilərin də cəlb olunması ilə məsələ aktiv şəkildə müzakirə olunur. Ermənistan və Azərbaycan nazirləri Vaşinqtona səfər ediblər, Ermənistan və Azərbaycan prezidentləri bu günlərdə Brüsseldə olublar. Sülh müqaviləsi üzərində iş, əlbəttə ki, fundamentaldır”, - Lavrov bildirib. Nazir əlavə edib ki, sülh müqaviləsi məsələsində hər iki tərəfin anlaşmasını ümumi baxışa yaxınlaşdırmaq mümkün olub.
Qarabağ münaqişənin bir neçə onillik yaşı var. Sovet hakimiyyətinin sonlarına yaxın, yenidənqurma illərində etnik münaqişələr bölgəni bürüdü və tezliklə hər şey müharibəyə çevrildi. Ermənistan həm Qarabağı, həm də ətraf əraziləri zəbt etdi, bundan sonra münaqişə uzun illər “dondu”. 2020-ci ildə Azərbaycan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı qisas aldı. Bakı Qarabağı əhatə edən ərazinin bir hissəsinə nəzarəti bərpa etdi və “tanınmamış respublikanın paytaxtı” Xankəndiyə girməyə hazır idi. Lakin Rusiyanın müdaxiləsindən sonra münaqişə yenidən “donub”. Müqaviləyə əsasən, Azərbaycan, Qarabağın özü istisna olmaqla, bütün qalan işğal olunmamış ərazilərə nəzarəti bərpa edib, Qarabağda ermənilərin təhlükəsizliyi isə Rusiya sülhməramlıları tərəfindən təmin olunmağa başladı. Ərazinin statusunun müəyyənləşdirilməsi sonraya təxirə salındı. Amma 2023-cü il mayın 17-də Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan faktiki olaraq Qarabağı Azərbaycanın ərazisi kimi tanıyıb. O bəyan edib ki, İrəvan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü 86,6 min kvadratmetr ərazisi olan bir dövlət kimi tanıyır. Bu da o deməkdir ki, Qarabağ Azərbaycanın tərkibindədir və Ermənistan da bunu tanıyır. Belə vəziyyətdə MDB ölkələri İnstitutunun Qafqaz şöbəsinin rəhbəri Vladimir Novikov qeyd edir ki, Lavrovun Ermənistan və Azərbaycandan olan həmkarları ilə görüşü əvvəlkilərdən fərqlənir, çünki vəziyyət “ölü nöqtə”dən tərpənməyə başlayıb. Ekspert bildirir: “Paşinyan başda olmaqla, Ermənistan faktiki olaraq Qarabağı tərk edib. İndi məsələ müqavilənin nə vaxt imzalanacağı və Ermənistan cəmiyyətinin reaksiyasının necə olacağıdır. Əgər Ermənistan Qarabağı Azərbaycan ərazisi kimi tanısa və yalnız Qarabağ ermənilərinin təhlükəsizliyini müzakirə etməkdə israr edərsə, o zaman biz bu təhlükəsizliyi hansı mexanizmlərlə təmin edəcəyini müzakirə edəcəyik. Rusiya danışıqlar prosesinin tendensiyasında öz yerini tutmağı hədəfləyir. Moskva əvvəlcə Qarabağa sahiblik və onun statusu məsələsini təxirə salmağı təklif etdi. İndi bu status artıq təxirə salınmayacaq, ona görə də bununla bağlı sual verməyə dəyməz”. IMEMO RAS-ın baş elmi işçisi Viktor Nadein-Raevski isə hesab edir ki, XİN danışıqlarda ən azı Azərbaycanın Rusiya sülhməramlılarına qarşı narazılığına son qoymaq istəyir: “Rusiya indi Qafqaza diqqət ayıra bilmir, məşğuldur”. Ekspertin sözlərinə görə, Rusiya Federasiyası danışıqlarda çətin mövqedədir: “Bir tərəfdən biz “mübarizə üzərində” siyasət yürüdürük və bu baxımdan Ermənistanın mövqeyini necə qiymətləndirməyimiz vacibdir. Digər tərəfdən, İrəvan öz rolunu oynadı. Ölkənin indiki rəhbərliyi qərbpərəstdir, anti-Rusiyadır. Ona görə də bütün bu ziddiyyətli amillər nəzərə alınmalıdır. İndi Rusiya status-kvonun saxlanmasında maraqlıdır. O zaman bizim digər cəbhələrdə - Ukrayna və Suriyada da hərəkətlər üçün əlimiz sərbəst olacaq”. Belə fonda istisna edilmir ki, Qərbə meyllənən Ermənistanı Rusiya daha sərt şəkildə cəzalandıra biləcək. Amma buna qədər Ermənistanı neytrallaşdırmağa çalışan Kreml üçün ən yaxşı hal bu ölkənin Azərbaycanla sülh müqaviləsini imzalamağı tezləşdirməsidir. Çünki bu vəziyyətdə Qərbin Ermənistanda Rusiyaya qarşı ikinci cəbhə açması çətin olacaq.
Tahir TAĞIYEV
