“Təbriz Bakıya arxa” rubrikasında Güney Azərbaycanın milli hərəkatında xüsusi yeri olan 22 may 2006-cı ildə Xordad hadisələri, yaxud Milli Qiyam Günündən danışacağıq. Milli müqavimət hərəkatı kimi tariximizə düşən bu hadisə bütün dünyanı silkələdi, molla rejiminin canına vəlvələ saldı. Bildirək ki, Güney Azərbaycan türklərinin təhqir edilməsi səbəbindən 22 may 2006-cı ildə Xordad hadisələri, yaxud Milli Qiyam başladı.
Məlum olduğu kimi, İran İslam Respublikası Xəbər Agentliyinə aid olan İran qəzetinin 12 may 2006-cı il tarixli həftəlik cümə əlavəsinin uşaq və yeniyetmələrə aid bölməsində Həşəratların bizləri həşəratlaşdırmaması üçün nə edək ? başlıqlı karikatura yayımlandı. Karikaturanın əvvəlində olan ilk şəkildə bir oğlan guya həşərat (tarakan) dilində həşəratdən soruşur: soosoo soosking sisko sooski sooskung (susk sözü farscada həşərat deməkdir). Cavabında isə həşərat belə cavab verir: Nəmənə ? (“nəmənə” Cənubi Azərbaycanda “nə” anlamına gəlir). Oğlan həşəratın danışığından heç nə başa düşmür və karikatura bir neçə sual üzrə davam edir.
Məlumatlara görə, hekayədə açıq-aşkar formada sərgilənən Türklük əleyhinə münasibət İranda 10 milyonlarla yerli Azərbaycan türklərinin qəzəbinə səbəb oldu. Türklərin yaşadığı çox şəhər, qəsəbə və kəndlərdə günlərlə davam edən və geniş kütlələrin iştirak etdiyi etiraz mitinqləri təşkil edildi. Tehran, Zəncan, Urmiya, Ərdəbil, Əhər, Həmədan, Kəleybər, Muğan, Miyanə, Marağa, Xoy, Salmas, Xiyav, Qoşaçay, Sulduz və Mərənd şəhərlərində təşkil edilən nümayişlərdə təhlükəsizlik qüvvələrinin müdaxiləsi nəticəsində çox sayda ölən və yaralananlar olub. Bu karikaturanın yayımlanmasından 5 gün sonra Azərbaycan türkü olan tələbələr Tehran Universitetində hadisəy' etiraz etmək məqsədilə nümayiş təşkil etdilər. ISNA xəbər agentliyinin verdiyi məlumata görə, öz dillərinə edilən təhqiri pankartlar və şüarlarla protest edən azərbaycanlı tələbələr, ədalət anlayışını hər fürsətdə dilə gətirən hökuməti qınamışlardır. Şüarlar arasında "Haray Haray Mən Türkəm", "Türkün dili ölməz, fars dilinə dönməz", "Azərbaycan əyilməz, Türkün beli bükülməz", "Ya azadlıq, ya ölüm", "Rədd olsun fars faşizmi" şüarları olmuşdur.
Bir həftə boyunca Azərbaycan türklərinin yaşadığı şəhər və qəsəbələrdə davam edən etiraz mitinqləri İslami Şura Məclisində də əks-səda tapdı. Türk kökənli millət vəkillərindən Əkbər Aləmi, Rza Rəhmani, Kərim Şafei, Eşrat Şayeğ və s. İslami Şura Məclisində nitq söyləyərək qəzetin adı keçən yaımını sərt şəkildə qınadılar. Mövzu ilə bağlı Prezidentin, Mədəniyyət və İslami İrşad nazirliyinin məsuliyyət daşıdığını bildirdilər. İran qəzetinin karikaturasına etiraz mitinqlərində polisin xalqa atəş açması nəticəsində ən az 30 etirazçı öldürüldü, yüzlərcəsi isə yaralandı. Polisin açdığı atəş nətəcəsində ölənlərin arasında 16 və 15 yaşlarında iki gənc də var idi.
“Bu, təbii ki, təkcə bir karikaturadan və bir məqalədən qaynaqlanmırdı, yüz illik bir sümürgəçilik, yoxetmə və inkar siyasətinə olan bir təpki idi”
Xordad qiyamı ilə bağlı “Bakı-Xəbər”ə danışan Azərbaycan Milli Dirəniş Təşkilatının sözçüsü, əslən Güney Azərbaycandan olan və hazırda Türkiyədə yaşayan Məcid Cavadi Araz “2006-cı ilin 22 may qiyamının, yaxud İran tarixinin 1 Xordad qiyamının başlamasının səbəbi bu idi ki, rəsmi İran qəzeti türkləri təhqir edən karikatura və məqalə yayımlamışdı, bu karikaturada türklər “hamam böcəyinə” bənzədilmişdi. Məqalənin başlığında da guya hamam böcəklərini necə “yox” etmək anladılırdı. Əslində isə müxalif siyasi qrup necə məhv edilər, siyasi varlıqları necə ortdan qaldırılar məsələsi anladılırdı. Təbii ki, bu karikaturaya qarşı çox böyük etirazlar oldu, bu etirazlar Təbriz Universitetindən başladı, onu tələbələr başlatdı. Çox qısa müddətdə Urmiyadan, Zəncandan, Ərdəbildən, Quma və başqa şəhər və qəsəbələrə qədər etiraz dalğası yayıldı. İki həftə boyunca davam edən etirazlar zamanı onlarla soydaşımız şəhid edildi, ağır yaralandı, tutuldu və işgəncə gördü. Təbii ki, bu Azərbaycan türk millətinin Güney Azərbaycanda öz milli kimliyinin, milli mənliyinin müdafiəsi uğurunda verdiyi çox böyük reaksiyası idi”- deyə bildirdi.
M.C.Araz qeyd etdi ki, Güneydə baş verən bu ilk hərəkat deyildi, ondan əvvəl də belə hadisə baş vermişdi. Onun sözlərinə görə, amma ən böyük üsyan və etiraz dalğası məhz 2006-cı ilin 22 mayında başlanan kütləvi etirazlar idi. “Təbii ki, bu etirazlardan İran dövləti şok olmuşdu, çün ki heç kəs belə böyük reaksiya gözləmirdi. Bu iki həftə davam etdi. Hökumət gec də olsa həmin qəzeti bağlamaq zorunda qaldı. Qısa müddət sonra isə hər şey əskiyə döndü. Bu etirazın tarixi önəmi əsasən bundan qaynaqlanır ki, Azərbaycan türk milləti yüz illik müstəmləkəçilik siyasətinə çox böyük, çox ciddi bir reaksiya verdi, bu təbii ki, təkcə bir karikaturadan və bir məqalədən qaynaqlanmırdı, yüz illik bir sümürgəçilik, yoxetmə və inkar siyasətinə olan bir təpki idi. Ondan sonra bizim hərəkatımız hər keçən gün daha da genişləndi, daha da siyasiləşdi, gücləndi, təşəkkülləndi. Bizim medialarımız, təşkilatlarımız məhz o qiyamdan sonra da hər keçən gün daha da inlişaf etdilər, yayğınlaşdılar, gücləndilər. Həqiqətən, 2006 üsyanı bir tarixi dönüş nöqtəsinə döndü ki, o məsələ bu günə kimi də davam edir. Bildiyiniz kimi, Berlində 1 Xordadın növbəti il dönümü münasibəti ilə İran rejiminin faşist, irqçi, sömürgəçi, anti-Azərbaycan, anti-türk siyasətinə qarşı etiraz aksiyası keçirildi. Yüzlərlə vətəndaşlarımız, soydaşlarımız Berlinin mərkəzində toplandılar və “Azadlıq, ədalət, milli hökumət” şüarı altında İkinci mitinqi keçirdilər. Eləcə də günlərdir ki, Güney Azərbaycanın bir çox şəhərlərində Təbrizdən, Urmiyadan, Ərdəbildən tutmuş ta İranın mərkəzində türklərin yaşadığı yerlərə qədər etirzlar olur, kağızlar dağıdılır, divarlar yazılır. 22 may Xordad qiyamının il dönümüdür. Gözləntimiz odur ki, bu etiraz fəaliyyətləri bu gün də Güney Azərbaycan şəhərlərində davam etsin”-deyə müsahibimiz bildirdi.
İradə SARIYEVA
