Rusiya prezidenti Vladimir Putin Aşqabadda Xəzər Sammitində iştirakı çərçivəsində Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevlə görüşəcək. Bunu Rusiya prezidentinin köməkçisi Yuri Uşakov keçirdiyi brifinqdə bildirib.
O, Putinin Azərbaycan, Türkmənistan və İran prezidentləri ilə ikitərəfli görüşlər keçirəcəyini söyləyib.
Uşakov Rusiya prezidentinin, həmçinin Xəzər Sammiti çərçivəsində Türkmənistan parlamentinin yuxarı palatasının sədri Qurbanqulu Berdiməhəmmədovla görüşəcəyini, onu yubileyi münasibətilə şəxsən təbrik edəcəyini deyib.
Uşakov xatırladıb ki, iyunun 29-da Xəzər Sammiti günü Türkmənistanın eks-prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun 65 illik yubileyi qeyd olunacaq: “Putin Türkmənistan parlamentinin yuxarı palatasının spikeri ilə xüsusi görüş keçirəcək və onu şəxsən təbrik edəcək. Bundan əlavə, dövlət başçısı Türkmənistanın hazırkı prezidenti Serdar Berdiməhəmmədovla ikitərəfli görüş keçirəcək. Onunla qısa söhbət olacaq, daha sonra altıncı Xəzər Sammitində iştirak nəzərdə tutulur. Sammit başa çatdıqdan sonra prezidentimiz Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və İran Prezidenti İbrahim Rəisi ilə ikitərəfli görüş keçirəcək”.
Qeyd edək ki, İran Xəzərin statusu ilə bağlı razılaşmanı ratifikasiya etməyən ölkədir. Bu Sammitdən sonra İranın fərqli qərar verəcəyini gözləmək olarmı? Rusiya isə Xəzər hövzəsində kənar ölkələrin hərbi mövcudluğundan narahatlığını ifadə edib. Bu narahatlığın kökündə hansı amillər dayana bilər?
Politoloq Yeganə Hacıyeva “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Rusiya hər zaman Xəzər dənizinə və bu bölgənin işlərinə xarici dövlətlərin müdaxilə üçün zəmin formalaşması haqqında ehtimallarını səsləndirir: Bu mesajlar təxminən “Rusiya sahilyanı olmayan başqa ölkələrin Xəzərdə hərbi qüvvələr yarada biləcəyindən ehtiyat edir” kimi səslənir. Bir çox hallarda belə mesajları hələ parlamenti sənədi ratifikasiya etməmiş İran da səsləndirir. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, ratifikasiya qərarının tez bir zamanda qəbul edilməsi ilə konvensiya Xəzər dənizində müvafiq rejimi təmin edən beynəlxalq hüquqi sənədə çevrilir.
Xəzər Konvensiyasına görə, Xəzər dənizi digər açıq dənizlərə şamil olunan BMT-nin Dəniz hüququna dair 1982-ci il Konvensiyası və ya transsərhəd qonşuların münasibətləri zamanı istifadə edilən prinsiplərin şamil oluna bilməyəcəyi xüsusi hüquqi statusu alıb. Bu, qapalı su hövzəsi statusudur. Konvensiya çərçivəsində imzalanmış sənədlərdə təhlükəsizlik risqləri və aspektləri nəzərə alınmaqla üzv ölkələrin mütəşəkkil cinayətkarlığa qarşı mübarizə sahəsində, Xəzər dənizində insidentlərin qarşısının alınması istiqamətində səlahiyyət, məsuliyyət və öhdəlikləri müəyyənləşdirilib.
Xəzərin dibinin və təkinin bölünməsi üçün yekun xətlərin cızılması, təyin edilməsi metodunu müəyyənləşdirən mexanizmlərin mövcud olmaması səbəbindən İran Xəzərin dibi və təkində qonşu dövlətlərin sərhədlərini pozur.
Hüquqi status tərəflərə Xəzər dənizinin mübahisəli hissələrində Konvensiyaya üzv ölkələrdən başqa digər ölkələrin hərbi qüvvələrinin hərbi birlik yaratmasına mane olur.
1991-ci ildə keçmiş Sovetlər birliyi dağılana qədər Xəzər ancaq SSRİ və İran arasında bölüşdürülüb. SSRİ dağılandan sonra yeni ölkələrin yaranması ilə yeni iştirakçılar - payçılar meydana çıxdı. İran hər zaman Xəzərin dəniz deyil, göl kimi tanınmasında israr edirdi, lakin diğər dörd ölkədən heç biri bununla razılaşmadı. Çünki Xəzər dəniz olaraq Beynəlxalq Dəniz Qanununa, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dəniz hüququna dair 1982-ci il Konvensiyasına tabe olurdu.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dəniz Qanunu isə məcburi sənəd kimi ölkələrin dünya okeanından necə istifadə edə biləcəyi ilə bağlı qaydaları müəyyən edir. Bu məcburi sənədlə təbii resurslar, ərazi hüququ və ətraf mühit kimi sahələrdə hüquqlar yalnız sahilyanı ölkələrlə məhdudlaşmır.
Başqaları da burada resurs axtara bilər. Xəzərə göl kimi yanaşdıqda isə, onun sahəsi beş ölkə arasında bərabər bölünmüş olacaqdı.
İran parlamentinin tezliklə Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanı ratifikasiya etməsi Xəzərə xüsusi hüquqi status vermiş olacaq.
Yəni hazırda Xəzər nə dəniz, nə də göl statusunu qəbul edib. Ərazi sularından kənarda bütün sahilyanı ölkələrə giriş azadlığı verilir, təbii sərvətlərlə zəngin olan dəniz dibi isə bölünür.
“İranın tezliklə Xəzər dənizinin hüquqi statusu haqqında konvensiyanı təsdiq etməsi üçün təlaşı nədən qaynaqlanır” sualına gəlsək, burda təhlükəsizlik risqləri böyük rol oynayır.
Çünki Konvensiya üzv ölkələrdən kənarda digər ölkələrin hərbi qüvvələrinn orada hərbi birlik yaratmasına mane olur. Rusiya sahilyanı olmayan başqa ölkələrin Xəzərdə hərbi qüvvələr yarada biləcəyindən ehtiyat edir. Çünki sahilyanı ölkələrdən bəzilərinin öz təhlükəsizliklərini möhkəmləndirmək üçün bu istiqamətdə ciddi planları var.
Əfqanıstandakı son hadisələrlə Mərkəzi Asiyada, Ukraynadakı işğalçı əməliyyatlarla formalaşan təhlükəsizlik risqləri bu planları ölkələr üçün vacib edir”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
