Dünya gündəminin ən aktusl mövzularından biri də hazırda Əfqanıstanda baş verənlərdir. Belə görünür ki, bu gedişlə sözügedən ölkədə “Taliban” hərəkatı tezliklə iqtidara gələcək. Ölkə ərazisinin artıq 70 faiznin “Taliban” hərəkatının nəzarətində olduğu bildirilir.
Son məlumatlara əsasən, “Taliban” hərəkatı Əfqanıstanın Gilmənd və Qəndəhar əyalətlərinin administrativ mərkəzlərinin nəzarətini ələ keçirib. Hərəkatın nümayəndəsi Zabiullah Mücahid Laşkargah və Qəndəhar şəhərinin ələ keçirilməsini təsdiqləyib. Onun sözlərinə görə, taliblər şəhər qubernatorlarının ofislərini, polis qərargahlarını tutub. Hökumət qüvvələri çox sayda itki verib. Qeyd edək ki, Əfqanıstanda hökumət qüvvələri ilə kənd yerlərində əhəmiyyətli əraziləri ələ keçirən və böyük şəhərlər uğrunda döyüşlər aparan “Taliban” hərəkatı arasında qarşıdurma illərdir davam edir. 2020-ci il sentyabrın 12-də Qətərin paytaxtı Dohada tərəflər arasında başlayan sülh danışıqlarında hələlik heç bir irəliləyiş əldə olunmayıb. Bu il aprelin 14-də ABŞ prezidenti Cozef Bayden qoşunların Əfqanıstandan çıxarılması barədə qərar qəbul edib. “Taliban” hərəkatı isə xarici qoşunların ölkəni tərk etməsi fonunda bütün cəbhə boyu irimiqyaslı hücum əməliyyatlarına başlayıb. “Taliban” hərəkatının nümayəndəsi Məhəmməd Naim "Al Jazeera" telekanalının efirində bildirib ki, onlar mütləq hakimiyyətə gələcəklər: “Əfqanıstanın bir sıra böyük şəhərlərinin qısa zamanda "Taliban"ın nəzarəti altına keçməsi xalqın hərəkata dəstəyini sübut edir”. Onun sözlərinə görə, Əfqanıstanın əyalətləri könüllü olaraq “taliblər”in hakimiyyətini qəbul edir, onlar tərəfindən heç bir müqavimət, güc tətbiq olunmur: "Əfqanıstan xalqı bizimlə olmaq istəyir və bizi alqışlayır, ölkənin böyük şəhərlərinin sürətli süqutu buna sübutdur". O qeyd edib ki, hərəkat hakimiyyətə gəldikdən sonra bütün ölkələrlə balanslaşdırılmış münasibətlər qurmaq niyyətindədir. ABŞ Müdafiə Nazirliyinin adının çəkilməsini istəməyən nümayəndəsi isə “Washington Post” qəzetinə bildirib ki, “Taliban” qruplaşması 7-90 gün ərzində Əfqanıstanın paytaxtı Kabili ələ keçirə bilər. ABŞ hərbçisi hesab edir ki, Əfqanıstanda vəziyyət sürətlə pisləşir və “Taliban” qruplaşması istəyərsə, Kabili bir həftədən 3 ayadək müddət ərzində tuta bilər. Başqa bir mənbə isə bildirib ki, ABŞ qısa bir müddətdə diplomatlarını və başqa vətəndaşlarını Kabildən çıxarmalıdır. 2020-ci ilin iyununda ABŞ-ın xüsusi xidmət orqanları 6 ay ərzində “Taliban”ın Kabili ələ keçirə biləcəyini bildirmişdi. Hazırda Əfqanıstan hökumətinə sadiq olan hərbi birləşmələr bir-birinin ardınca məğlubiyyətə uğrayır və “Taliban” amerikalıların səxavətlə təmin etdikləri texnika və silahları ələ keçirir. Bu da onların daha sürətlə irəliləməsinə səbəb olur.
Türkiyəli ekspert Haluk Qaradağ baş verənləıri belə şərh edir: “Əfqanıstan Asiya coğrafiyasında çox özəl bir mövqeyə sahib olan ölkədir. Bu gün Asiya qitəsində Şərqdə Çinlə, Qərbdə İranla, şimalda Özbəkistan, Türkmənistan və Tacikistanla, Cənubda və Şərqdə Pakistanla qonşu olan Pakistan mərkəzi geosiyasi mövqeyi səbəbindən təxminən son iki yüz ildə böyük güclərin işğalına uğrayıb. 1839-cu ildə başlayan ingilis işğalı 1979-cu ildə SSRİ-nin işğalı ilə əvəz edilib, 2001-ci ildə isə ABŞ-ın buraya müdaxiləsi gerçəkləşib. NATO-nun Əfqanıstana yerləşməsi və ölkədə həyata keçirdiyi əməliyyatlar bir müddət ölkənin böyük hissəsində təhlükəsizliyi təmin etsə də, təşkilat tam şəkildə buna nail ola bilmədi. Dolayısı ilə beynəlxalq iqtisadi böhran nəticəsində ABŞ-ın dünyanın müxtəlif bölgələrində hərbçilərinin sayını azaltma fəaliyyəti NATO-nun Əfqanıstandan çıxması nəticəsini meydana gətirib. Sözügedən durumda son illərdə təsirini artıran və mərkəzi şəhərlər istisna olmaqla, digər yerləri nəzarətində saxlayan “Taliban”la müzakirələr başlayıb. İllərdir NATO qüvvələrinin də dəstəyi ilə “Taliban”a qarşı hökumət qüvvələrində döyüşən və müxtəlif vəzifələri icra edən əfqanlar üçün də bu vəziyyət qorxulu bir hala çevrilib. Nəticə etibarı ilə əfqanlar hissə-hissə ölkədən köç etməyə başlayıb”. Hazırda Əfqanıstandan köç əsas etibarı ilə İran və Pakistan istiqamətində gerçəkləşir. Tacikistan da kütləvi şəkildə qaçqın qəbuluna hazırlaşır. Son siyahıyaalmaya görə, Əfqanıstanda 32 milyondan çox sakin var. Əfqanıstanın özündə Tacikistandakından bir qədər az tacik yaşayır və əksəriyyəti ölkənin iki dövlətin sərhədinə yaxın şimal-şərq bölgələrindədir. Etnik taciklər Əfqanıstan əhalisinin təxminən dörddə birini təşkil edir. İran da əfqan qaçqınların qəbulu istiqamətində addımlar atır. İrandan əfqanlar Türkiyəyə keçməyə çalışır. Lakin Türkiyə sərəhədi möhkəmləndirib. Bu fonda İrana gələn əfqanların bir qisminin Azərbaycana keçməyə can atacağı istisna olunmur.
Xatırladaq ki, Əfqanıstanda, əsas etibarı ilə də Qəndəhar və Kabil şəhərlərində yaşayan əfşarlar türk tayfasıdır və ölkəmizə çox yaxındırlar. Hətta indiki Əfqanıstan ərazisində Qarabağ adında bir neçə yaşayış məskəni var. Əfşar tayfasından Azərbaycana gəlib-gedənlər də var. İlk növbədə məhz onların nümayəndələrinin Əfqanıstandan başlanan yeni köç dalğasında Azərbaycana gəlməsi istisna edilmir.
Samirə SƏFƏROVA
