Rusiya hərbçilərinin Qazax rayonunun işğal altında olan Əskipara kəndində yerləşdirilməsi ilə bağlı proseslər getdikcə daha maraqlı müstəvidə cərəyan etməyə başlayıb. Ermənilərin böyük əksəriyyətində bu fikir hakimdir ki, rus sərhədçilər Qazaxın işğalda qalan 7 kəndini, eləcə də Naxçıvanın Nüvədi kəndinin Azərbaycana qaytarılması üçün burada yerləşdirilib. Ermənistan parlamentinin sədr müavini Ruben Rubinyan bunu təkzib etməyə çalışsa da, rusların nəyə görə bura gəldiyini izah edə bilməyib. Bununla belə, Tavuş bölgəsinin qubernatorunun qardaşı, hakim partiyanın deputatı Vaqe Qalumyan bu günlərdə maraqlı açıqlama verib: “Tavuşda Ermənistanın nəzarətində olan Azərbaycan kəndləri var, düşünürəm ki, bu, həll edilməsi lazım olan problemdir. Gərək etiraf edək ki, Tavuşda Ermənistanın yurisdiksiyası altında olan Azərbaycan torpaqları var. Bu ərazilərin Azərbaycana qaytarılması ehtimalı böyükdür”.
Bir daha qeyd edək ki, Ermənistanın Müdafiə Nazirliyi bu günlərdə Qazax rayonu ilə həmsərhəd olan Tavuş bölgəsində - birinci Qarabağ müharibəsinədək Azərbaycanın nəzarətində olan Əskipara kəndində Rusiya sərhədçilərinin yerləşdirilməsi barədə məlumat yayıb. Bu məlumat Tavuş bölgəsinin sakinlərini narahat etməyə başlayıb. Yerli sakinlər deyir ki, vaxtilə Azərbaycanın nəzarətində olan bu bölgədəki bir neçə sərhəd kəndi ötən il imzalanmış üçtərəfli atəşkəs razılaşmasından sonra geri qaytarıla bilər. Ermənistanın “Realist” informasiya agentliyinin baş redaktoru Sarkis Tsaturyan bildirir ki, Rusiya Ermənistanı sovet sərhədlərini tanımağa məcbur edir: “Hakimiyyət müqavimət göstərməyi silahlı qüvvələrə qadağan edərək, cinayətkar siyasət yürüdür”. Erməni hüquq müdafiəçisi Vardan Harutyunyanın sözlərinə görə, sərhəd problemlərinin həlli Ermənistana qarşı işləyəcək, sovet xəritələri ilə yalnız Ermənistandan Azərbaycana ərazilər keçməlidir, lakin əksi yox. Erməni politoloq Qrant Mikayelyan da rus sərhədçilərin ərazidə yerləşdirilməsinin nəticələri barədə danışıb: “Rus sərhədçilərin Tavuşda varlığı o demək deyil ki, kəndlər bizim nəzarətimiz altında qalacaq”. Ermənistan parlamentinin “Şərəf duyuram” fraksiyasının deputatı Tiqran Abrahamyan isə bu xüsusda bildirir ki, artıq ictimaiyyətdən gizli şəkildə həyata keçirməyə cəhd edilən proseslər var. Onun sözlərinə görə, narahatlıq var ki, Tavuşda rus sülhməramlıların yerləşdirilməsi anklavların təhvil verilməsi prosesi ilə əlaqədardır. Tiqran Abrahamyan vurğulayıb ki, Ermənistan əsas funksiyalarından biri olan Ermənistan sərhədlərinin qorunmasını həyata keçirməkdən imtina edir. Digər erməni polittexnoloq Armen Badalyan isə bildirir ki, Azərbaycan anklavlarını da tələb edir və yəqin ki, buna da nail olacaq: “Rus sərhədçilərin Tavuşda peyda olması bu ssenarinin gerçəkləşməsinə xidmət edə bilər. Ola bilsin ki, o ərazidə delimitasiya aparılsın və anklavlar geri verilsin. Yeni sərhədlər müəyyənləşəndən sonra isə sərhədə nəzarət rus sərhədçilərinə veriləcək”.
Burada xatırladaq ki, münaqişədən dərhal sonra Nikol Paşinyan hökuməti SSRİ dövründə mövcud olmuş sərhədlərin bərpasına razılıq verib. Bu fonda ekspertlər hesab edir ki, Azərbaycan Ermənistana qarşı ərazi iddiası ilə çıxış etməsə də, ilhaq edilmiş tarixi ərazilərini geri qaytarmaq hüququna malikdir. Bu ərazilərin Azərbaycana məxsusuluğu 1929-cu ildə SSRİ-də hazırlanan xəritələr əsasında təsdiqini tapır. Bundan başqa, 1922-ci ilədək olan sərhəd xəritələri və 1939-cu illərin xəritələri var. 1942-ci ildəki xəritə yenilənməsinə görə Azərbaycan və Ermənistanın sərhədləri müəyyənləşib. Belə ki, 1941-ci ilin avqust ayında sovet qoşunları İran ərazisinə daxil oldu. Həmin vaxt bir daha ehtiyac yarandı ki, Cənubi Qafqazla bağlı xəritə təzələnsin. Bu ərazi dəqiqləşdirilməsi İran, Türkiyə və hətta Xəzərin sahilindən Qara dənizə qədər olan əraziləri əhatə edirdi. Həmin xəritə yeniləməsində Azərbaycanın da, Gürcüstanın da, Ermənistanın da əraziləri bir daha dəqiqləşdi. O xəritəyə əsasən Zəngəzur bölgəsinin əsas hissəsi Azərbaycan SSR-in tərkibində idi, lakin 90-cı il hadisələrindən sonra Ermənistan tərəfi müəyyən qədər irəliləyərək bu əraziləri öz ərazisinə qatıb. Bu məsələ heç vaxt xüsusi qabardılmırdı, çünki əsas maraq dairəsi daha çox Dağlıq Qarabağ ərazisi idi. Amma indi Azərbaycan tərəfinin əsas iddiası odur ki, Sovet ərazi vahidinə əsasən, Azərbaycanın sərhəddə irəlilədiyi ərazilər Azərbaycan SSR-in tərkibində olub. Bunu ermənilər də qəbul etməli, həmçinin zəbt edilmiş Qazax kəndlərini və Kərki kəndini geri qaytarmalıdır. Bakı bu fonda bir daha bəyan edir ki, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həyata keçirilən sərhəd mühafizə sisteminin gücləndirilməsi tədbirləri Ermənistan və Azərbaycan arasında sərhəd xəttini müəyyən edən və tərəflərdə olan xəritələr əsasında aparılır. Müstəqilliyini bərpa etdiyi vaxtdan etibarən iki dövlət arasında məlum səbəblərdən dövlət sərhədi olmayıb və bu səbəbdən hazırda tərəflərin fikir ayrılığı ilə müşayiət olunan qəliz texniki prosesdən söz gedir. Bu fonda da proseslə bağlı Ermənistan tərəfinin qeyri-adekvat reaksiya verərək təxribat xarakterli bəyanatlarla çıxış etməsi davam edir. Amma sonda ermənilər Azərbaycanın dedikləri ilə razılaşmalı olacaq.
Samirə SƏFƏROVA
