Məlumat yayılıb ki, Ermənistanın Qarabağdan oğurladığı, qarət etdiyi xalçaların fevralın 20-də İrəvandakı Tamanyan adına Milli Memarlıq Muzey-İnstitutunda nümayişi keçiriləcək. Onlar burada əsasən 2020-ci il noyabrın əvvəlində Şuşadan apardıqları xalçaları təqdim edəcəklər.
Şuşa Xalça Muzeyinin eksponatları olan həmin xalçalar Şuşadan Ermənistana ötən il noyabrın 1-də aparılıb. Xalçaların ən qədiminin 350 ilə qədər yaşı var.
Azərbaycan Milli Xalça Muzeyindən verilən məlumata görə, sərgidə təqdim olunacaq “Artsax” adlandırılan xalçalar Vətənimizin ayrılmaz hissəsi olan Qarabağın azərbaycanlı xalçaçıları tərəfindən toxunan milli irs nümunələridir: “Bu sərgi ermənilərin növbəti falsifikasiyasıdır. Çox güman ki, kolleksiya 1992-ci il Şuşanın işğalından sonra ancaq canlarını götürüb qaçan azərbaycanlıların evlərində qalan xalçalardan ibarətdir. Xalça elə nadir sənət nümunələrindəndir ki, toxunduğu bölgənin tarixi, o ərazidə yaşayan xalqa mənsubluğu barədə mühüm məlumatlar mənbəyidir. Xalçalarımızın erməniləşdirilməsində mənfur qonşularımızın əsas məqsədlərindən biri də Qarabağın tarixini saxtalaşdırmaqdır. Əsrlər boyu burada toxunan xalçalardakı kompozisiya, naxışlar və rəng həlli Qarabağın məhz Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biri olduğunu bir daha sübut edir”.
Hazırda ermənilər tərəfindən qarət olunan xalçalar arasında əsasən hansı Azərbaycan xalçaçılıq məktəbinə aid xalça nümunələri ola bilər? Onlar bizim hansı növ xalçalarımızı mənimsəyərək öz adlarından təqdim edirlər?
Ekspertlər bildirirlər ki, ermənilərin qərət edərək sərgiyə çıxaracağı xalçalar arasında yalnız Qarabağ xalçaçılıq məktəbinə aid xalçalar deyil, onlarla yanaşı, həm də Quba, Şirvan, Borçalı və sair bölgələrimizə aid xalçalar nümayiş etdiriləcək. MİRAS İctimai Birliyinin rəsmi “Facebook” səhifəsində isə qeyd edilir ki, İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Şuşa Xalça Muzeyindən aparılan və İrəvanda sərgilənəcək Qarabağ xalçalarının sırasında “Talış”, “Açma-yumma”, “Atlı-itli”, “Bağçada güllər”, “Çələbi”, “Şabalıd buta” və digər Qarabağ xalçaları var.
“Ermənilər bizim milli xalça çeşnilərimizi də mənimsəyiblər, bunun əsasında xalçalar toxuyurlar”
MİRAS İctimai Birliyinin sədri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Fariz Xəlilli qeyd etdi ki, ümumiyyətlə, xalça, palaz, kilim toxuculuğu tərəkəmə həyat tərzi, xüsusilə türk xalqlarının həyatı ilə sıx bağlıdır. Çünki türk xalqlarının heyvandarlıqla məşğul olmaq imkanı olub, qoyun, keçi saxlayıb və nəticədə də xammal ehtiyatı mənbələrinə malik olublar, bu xammal mənbələrini isə çox nadir hallarda digər toplumlarla paylaşıblar, bütövlükdə, bunun istehsalı ilə özləri məşğul olduğundan, satışını da özləri həyata keçiriblər. Ona görə də xalçaçılıq sənətinin türk xalqları, xüsusən də tərəkəmə həyat tərzi keçirən türklərlə sıx bağlılığı olduğunu deyən F.Xəlilli hesab edir ki, bütün dövrlərdə, elə indinin özündə də bu proses davam edir. “Qaldı ki, ermənilərin bizim xalçalarımıza, kilim və palazlarımıza yanaşmalarına, ermənilər hər zaman azlıq olaraq türk toplumlarının çoxluq təşkil etdiyi bölgələrin yaxınlığında, yaxud şəhərlərində yaşamağa üstünlük veriblər. Çünki onlar bununla ticarətlə məşğul olmaq və şəhər həyatından istifadə etmək imkanları qazanıblar. Bu mənada dünyadakı ən böyük xalça kolleksiyalarının olduğu mərkəzlərə baxmış olsaq, onların bir çoxu ya bu xalçaları ermənilər vasitəsilə əldə ediblər, ya da o mərkəzlər birbaşa elə ermənilər tərəfindən qurulub. Məsələn, Gulbetyanın kolleksiyasına baxmış olsaq görərik ki, çoxçeşidlidir. Dünyada bu məsələ çox yaxşı şəkildə bilinir ki, bu xalça, kilim, palaz toxunması məsələsi əsasən türk toplumu ilə bağlıdır. Heç İran – fars da demək olmur, çünki böyük bir Anadolu coğrafiyası var ki, orada elə bizimkilər qədər fərqli və çeşidli xalça nümunələri toxunur, eləcə də Orta və Mərkəzi Asiya kimi bölgələrdə də xalça toxunuşu var. Bunun da hamısı yenə də türklərlə, tərəkəmə həyat tərzi ilə bağlıdır”.
F.Xəlilli qeyd etdi ki, ermənilər işğal dövründə həm Qarabağda, həm də İrəvanda xalça sexləri yaradaraq orada müxtəlif Azərbaycan xalçaçılıq məktəbinə aid xalçalar toxuyublar. “İşğal dövründə ermənilərin xalça toxuma sexləri də vardı. Bilmirik, onların son dövrlər Şuşadan apardıqları xalçalar öz toxuduqlarıdır, yoxsa bizim qədimdən qalan xalçaları aparıblar. Bu araşdırılmalıdır. Gizlin deyil ki, işğal dövründə onsuz da onlar Qarabağ muzeylərinin bütün xalçalarını, eksponatlarını, materiallarını daşıyıb aparıblar. Bu 28-30 ildə onlar bizim xalçalarımızı yığıb aparıblar, qarət ediblər”.
F.Xəlillinin sözlərinə görə, ermənilərin mənimsədikləri xalça çeşniləri bütün xalça məktəblərimizi əhatə edir. “Ermənilər yalnız Qarabağ xalçaçılıq məktəbinə aid xalçalarımızı qarət etməyiblər, onlar arasında fərqli məktəblərə aid xalça nümunələri var. Yəni sırf hansısa məktəbin xalçalarından istifadə etmirlər, ayrı-ayrı xalça məktəblərinin nümunələrini əldə ediblər. Azərbaycan xalçaçılıq məktəbi çox zəngindir və burada hər bir çeşninin öz gözəlliyi var. Deyim ki, ermənilər Quba, Şirvan, Bakı və sair xalça məktəblərinə aid xalça çeşnilərini özləri də toxuyur və “erməni xalçası” kimi təqdim edirlər. Ermənilər bizim milli xalça çeşnilərimizi də mənimsəyiblər, bunun əsasında xalçalar toxuyurlar. Hətta deyim ki, Qars, Ərdahan, Anadolunun xalça çeşniləri də ermənilər tərəfindən oğurlanaraq İrəvanda və başqa yerlərdə o çeşnilər əsasında xalçalar toxuyurlar. Ən böyük xalça ticarətçilərinin içində ermənilər də var”.
F.Xəlilli hesab edir ki, maddi irs qaçaqmalçılığı ilə bağlı məsələ mütləq Azərbaycan tərəfindən aktuallaşdırılmalıdır. “Son məsələ ilə bağlı bir siyasi iradəyə ehtiyac var ki, əsirlərin qaytarıldığı kimi, xalçalarımız da daxil olmaqla bütün daşınan mədəni irs nümunələrimiz geri qaytarılmalıdır. Ermənilər bizim maddi-mədəni irsimizi oğurlayıb, qaçaqmalçılıqla ələ keçiriblər. Hazırda Ermənistan kapitulyasiya edib. Ümumiyyətlə, hesab edirəm ki, yerli və beynəlxalq mütəxəssislərin iştirakı ilə bir işçi qrupu yaradılmalı, Ermənistan tərəfindən mənimsənilən Azərbaycana məxsus olan bütün eksponatların qaçaqmalçılığı təsdiq olunmalı və onlar konkret olaraq geri qaytarılmalıdır. Bizim bu gün onları qaytarmaq üçün imkanlarımız daha çoxdur, ola bilsin, sabah bunu qaytarmaq üçün imkanımız olmayacaq. Biz bir-bir invertar kitablarında adları qeyd edilən və Ermənistan tərəfindən oğurlanan bütün eksponatlarımızın, daşınan maddi irs nümunələrimizin geri qaytarılmasını tələb etməliyik. Bu məsələ aktualdır, bu istiqamətdə məqsədyönlü addımlar atılmalıdır” - deyə F.Xəlilli bildirdi.
İradə SARIYEVA
