“Daşkənd, Səmərqənd və Buxaraya olan səfərim ömrümə yazılan günlərdəndir!” Bunu baki-xeber.com-a tanınmış jurnalist, şair-publisist Zərəngiz Dəmirçi Qayalı söyləyib.
Xatırladaq ki, mayın 9-dan 16-dək türk dünyasının bir qrup ədəbiyyat, incəsənət, elm xadimi, ədəbiyyatsevər insanları görkəmli özbək şairi, mütəfəkkiri Əlişir Nəvainin 585 və Özbəkistanin Xalq şairi, Qəhrəmanı Abdulla Oripovun isə 85 illik yubiley tədbirlərinə qatılmaq üçün Özbəkistana səfər etmişlər. Özbəkistan Mədəniyyət Nazirliyinin və Yazıçılar Birliyinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən bu tədbirə Azərbaycandan gedən nümayəndələr arasında Zərəngiz xanım da vardı.
Zərəngiz xanımın səfər təəssüratlaını sizlərə çatdırırıq: “Həyatımızda elə günlər, elə yaşantılar olur ki, anında əbədiləşir, tarixə çevrilir. Hər yadına düşəndə ömrün yeni, şərəfli bir səhifəsi kimi səni duyğulandırır, qürurlandırır. Eyni ilə mayın 9-dan 16-dək yaşadığım qədim türk yurdu Özbəkistana səfərimdə olduğu kimi. İrəlicədən, bu səfərin səbəbkarı, gözəl şair qardaşım, Turan sevdalı, türk ellərini qarış-qarış gəzən və türk xalqları yazarlarının da bir araya gəlməsində böyük əməyi olan Dünya Türklərinnin Koordinasiya Mərkəzinin rəhbəri İlqar Türkoğluna minnətdarlığımı bildirirəm.
Səfərimizin səbəbi Türk dünyasının nəhəng simalarından olan Əlişir Nəvainin 585 illik və tanınmış özbək şairi, ədibi, ictimai xadimi Abdulla Oripovun 85 illik yubileylərinin təntənə ilə keçirilməsi, bu əlamətdar gün münasibətilə türk xalqlarının yazarlarının100-ə yaxın nümayəndəsinin bir araya gəlməsi idi. Keçmiş dönəmdə hər il qeyd olunan 9 May-Qələbə bayramı və ölkəmizdə qeyd olunan 10 may-Ulu Öndər Heydər Əliyevin anım günü də bu ərəfədə qeyd edildiyi üçün bayram bayrama qarışmışdı. Təntənə ilə keçirilən bu bayram səfərimizdə məni ən çox duyğulandıran qədir-qaim, qutsal ocaqlarımız, göz oxşayan tarixi mədəniyyət abidələri, İslam Sivilizasiyası Muzeyi, Özbəkistan Yazıçılar, Ədiblər Parkı, Əmir Teymurun və övladlarının ziyarətgahı, ən doğması isə yaşıllıqlara qərq olmuş canlı özbək təbiətinin, varlığının olması idi. Bu diyarda təbiətə olan doğmalıq, halallıq, gözəlliklər məni heyran etdi. Aldığım mükafatlar, gördüyüm xoş rəftarlar heç mənim təbiətin gözəlliklərini seyr edərkən duydugum sevinc hissindən artıq deyildi. Bir də məni ən çox sevindirən Azərbaycanın və Özbəkistan xalqlarının ruhunun doğmalığı idi. Səfər çərçivəsində hamımızın yaxşı tanıdığı, Azərbaycan və Özbəkistanın Xalq artisti Fərrux Zakirovun Ulu Öndər Heydər Əliyevin yubileyi münasibəti ilə keçirilən konsertdə oxuduğu Azərbaycanın xalq və bəstəkar mahnıları ruhumuzu oxşadı, ürəyimizi fərəhləndirdi.
Ümumiyyətlə mən bu səfərdə özüm də bilmədən itirdiyim, yaxud məndən çalınmış yarı hissəmi tapdım elə bil? Mən ruhuma, könlümə, qanıma, canıma doğma olan bir diyarla tanış olurdum. Elə bil ki, nə vaxtsa, mən bu yerləri görmüşdüm? Çox qəribədir, babalarımın gəzdiyi bu müqəddəs torpaq məni ahənrüba kimi özünə çəkir, ürəyimlə, şüurumla, ağlımla qaynayıb qarışır, mənə noxtalji duyğular yaşadırdı. Ürəyimdən, ruhumdan süzülən, qələmimlə reallaşan “Əmir Teymurla xəyali söhbət”, “Qədim qalalar”, “Türk ocaqları”, “Səni deyib gəlmişəm” və digər silsilə nəğmələr töküldü ağ kağızlara. Nə vaxtsa, bunlar işıq üzü görəcəklər, inşallah!”.
Məlumat üçün bildirək ki, Zərəngiz Dəmirçi Qayalı (20.01.1962), 1992-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin “Azərbaycan dili və ədəbiyyatı” fakültəsini bitirib. O, 44 illik əmək cəbhəsində çalışıb ki, bunun 31 ilini mədəniyyətimizə həsr edib. O, 25 il AZƏRTAC-ın mədəniyyət üzrə müxbiri olub. Ömrünü ədəbiyyatımızın, ədəbiyyat xadimlərimizin təbliğinə və öyrənilməsinə həsr edib. Qeyd olunan yubileylər, anim günləri, keçirən bütün sənət bayramlari, festivalları, demək olar ki, mədəniyyət, ədəbiyyat hadisələrini AZƏRTAC-la işıqlandırmaq, təbliğ etmək yolunda böyük fədakarlıqlar göstərib. O, hələ uşaqlıq çağlarından şeirə, sənətə könül verib, şeirlər, poemalar yazan bir müdrikimizdir. Onun indiyədək – “Haqqı sevdim”, “Vəfam mənim”, “Güllələnmişlər”, “Qayalı”, “Oğul”, ulu öndər Heydər Əliyevə həsr edilmiş “Əziz rəhbər”, 44 günlük Qələbəmizə həsr edilmiş “İki qardaş gücü”, “Zəfər sədası” adlı 8 kitabı dərc olunub. Sonunu, doqquzuncu-“Qələbə köynəyi” kitabı isə nəşrə hazırlanır. Zaman-zaman onun fədakar əməyi dovlətimiz tərəfindən müxtəlif mükafatlara layiq görülüb. O, Prezidentin Xüsusi Təqaüd Fondunun təqaüdünə layiq görülüb (2009-2010). Ona Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə Jurnalist Evi MMC-dən 2017-ci ildə mənzil bağışlanıb. Azərbaycan Yazıçılar, Jurnalistlər birliklərinin və beş xarici ölkənin yaradıcılıq birliklərinin üzvü olan şairə-publisist illərlə göstərdiyi jurnalistik fəaliyyətiniə görə “Qızıl qələm” mükafatı, ”Azərbaycan milli mətbuatının 150 illiyi (1875–2025)" yubiley medalı ilə təltif olunub. Ədəbi yaradıcılığına görə iki dəfə “İlin qadın şairi” nominasiyasının qalibi olub, AYB-nin, “Beynəlxalq Rəsul Rza”, “Beynəlxalq Nizami Gəncəvi”, Türk dünyasının Beynəlxalq Mahmud Kaşğari Fondunun “Mahmud Kaşğari 1000” fəxri mükafatlarına və Özbəkistanda “Əlişir Nəvai 585 və Abdulla Oripov 85” Fəxri mükafatlarına və s. orden, medallara layiq görülüb.
Həmkarımızın yaradıcılığı ötən il okeanın o tayında da dəyərləndirilib. Belə ki, 2025-ci il noyabrın 30-da ABŞ-ın Nyu-York şəhərində keçirilən “Mark Tven adına Beynəlxalq Teatr Festivalında” Zərəngiz xanımın “Cavab ver” poeması əsasında səhnələşdirilmiş “Xocalı” tamaşası münsiflər heyətinin ən baş mükafatına- I yerə layiq görülüb. Səhnə əsəri üç nöminasiyada festivalın qalibi olub. Bu uğurun ardınca o, Şimali Amerika Yazarlar Birliyinə üzv qəbul olunub. Zərəngiz xanım hal-hazırda 65 illik yubileyi ərəfəsindədir, ona böyük yaradıcılıq uğurları arzulayırıq.
Əziz oxucularımız, Zərəngiz Dəmirçi Qayalının “Özbəkistan silsiləsindən” bir neçə şeirini sizlərə təqdim edirik:
“Özbəkistan silsiləsindən” şeirlər
Cahan gülür üzümüzə
Cahan sevdalı doğuldum, borcluyam mən sənə, ana,
Bu sevdamı yaşatmaqçün gəlmişəm ulu cahana!
Atam, babam bu sevdada, qaynar damarımda qanım,
Turan üçün doğuldum mən, qurbandı Turana canım!
Uzaq yollar yaxın mənə, sabah kimi baxın mənə,
Ürəyimdə saf arzular, şimşək kimi çaxım yenə.
“Bu əsr türkün əsridir”!- dedi böyük ərlərimiz,
Çıx zülmətdən, doğrul, türküm, gülsün üzə səhərimiz.
Dişi qanlı, qara donlu, namərd düşmən yatmayıbdır,
Uca günəş şöləsini türkə saçar, batmayıbdır.
Yolum həqiqət yoludur, uğurumdan çəkil, düşmən!
Çox inandım ayılmışam, inanmaram sənə, bilsən.
Doğru yolum, həqiqətim, bu eşqimdən dönmərəm mən,
Vətən üçün doğulmuşam, bir çırağam, sönmərəm mən.
Anam günəş ömrümüzə şəfəqini saçacaqdır,
Ulu eşqim, həqiqətim kainatı qucacaqdır.
Doğru yolum, düz amalım, öz yolumdan dönmərəm mən,
Vətən üçün doğulmuşam, bir çırağam, sönmərəm mən!
Qanlar axan dünyamızın baxçasında gül əkərəm,
Ulu eşqi bu cahanda yürütməkçün yol çəkərəm,
Ölsün düşmən, bu eşqimi məndən ala bilməz qəti,
Qoca türkün əsri gəldi, unut, unut məşəqqəti!
Bu xeyirlər dünyasında yol da bizim, el də bizim,
Bu cahanı yaşatmaqçün gurşad çaylar, sel də bizim.
Səməndər tək külümüzdən doğulmuşuq, bilməliyik,
Cahan gülür üzümüzə, bu cahanda gülməliyik.
Sorma məndən:”Yolun hara?”-üzü Turana gedirik,
Qarlı dağlar, bağça bağlar, min bir gümana gedirik.
Zərəngizim, yol bizimdir, yolumuz haqqa qənşərdir,
Bizə qüvvət həqiqətdir, bir də anamız bəşərdir!
Özbəyin yurdu
(İslam sivilizasiyası muzeyi, Şahzində baba,
Əmir Teymur məqbərsi ziyarətgahlarında)
Məni heyran etdi özbəyin yurdu,
Türkümün zəkası xaniman qurdu.
Ağıldı, zəkadı, zövqdü, qürurdu,
Dörd yanım imarət, bağ-bağat, çəmən,
Bu görüşə candan sevinmişəm mən!
Əzəmətli, qədim qalaları var,
Dədələrin ruhu məni haraylar,
Hər tərəf çil-çıraq, büllur saraylar,
Bilgə Xaqan gülsün gözündə yaşlar,
Qoy, çarə düşünsün zəkalı başlar,
Qurtarsın yurdumda qanlı savaşlar,
Turan ellərimin, nəğməsi dinsin,
Dostlarım öyünsün, düşmənlər qansın,
Qəlbimizdə sevgi çırağı yansın,
Atillam, Teymurum ölmədi, yaşar,
Polad, Mübarizim, Dəmirçioğlum var,
Vətən sevgisiylə igidlər doğar,
Zərəngiz, təbil tək qəlbim döyünsün,
Turan ellərimiz coşsun, öyünsün,
Düşmənin hiyləsi pozulsun, sönsün,
Səmərqənd
Səmərqəndim-daşları naxışılı,
Ey, tarix baxışlı şəhərim!
Sən mənim qəlbimə fəxrsən,
Günəşli, yağışlı səhərim!
Sən türkün dünyada
Ən böyük izisən!
Bir canlı tablosan,
Dünyanın gözüsən!
İnsanı heyrətə salansan,
Tarixdə əbədi qalansan,
Sən mənim qəlbimi coşdurdun,
Sən mənə nəğmələr qoşdurdun!
Ey, sənət beşiyim,
Ey, ruhlar şəhərim,
Səmərqənd-ilhamlı səhərim,
Canlı tarixim, hünərim!
Babalar ruhunu
Səndəmi qoydular?
Daşları, qəlbinin,
Gözünün oduyla oydular?
Nədir bu möcüzə?
Nədir bu kəhkəşan?
Min kərə, maşallah!
Min kərə, sənə can!
Səmərqənd, dincəlsin,
Qoy, ruhum! Möcüzəm,
Məlumum, məchulum!
Qoy, sənə vurulum!
Zərəngizin ruhu,
Ruhuna oxşadı!
Dünyanın ən gözəl şəhəri,
Tarixin yaşıdı-Səmərqənd!
Səmərqənd, Səmərqənd!
Daşkənd
Daşkəndim-daş, kəndim!
Babalar səni daş qəlibdə tökdülər?
Yüz dəfə ölçdülər,
Bir dəfə biçdilər, Daşkəndim?
Bəlkə də bilmədi heç onlar?
Zəlzələ qopacaq,
Uçanlar dağılıb uçacaq?
Daşkəndim, boş kəndim olacaq?
Amma ki, tarixin,
Sinəndə izi var, Daşkəndim,
Türklüyün özü var,
Qocaman əsrlər qoyduğu
Üzü var, Daşkəndim!
Nəfəsin insanı güldürür,
Sən tarixsən, bunu bildirir.
Türklüyün izisən,
Tarixin gözüsən!
Mən səni çox sevdim,
Hüsnünə güvəndim!
Bu günsən, keçmişsən,
Bəsbəlli dünəndin!
Daşkəndim, bal kimi,
Suyun var!
Səmanda bir qatar,
Səsələnən durnalar.
Çəmənin, çiçəyin nə əziz?
Ruhun da tərtəmiz,
Hüsnün də qüsursuz,
Ruhuma çox yaxın?
Doğmayıq, axı biz?
Turan yolçususan, Daşkəndim!
Sevgi elçisisən, Daşkəndim!
Sən türkün tarixə bürünmüş kürküsən,
Ən gözəl nəğməsən, ən şirin türküsən!
Zərəngiz hüsnünə vuruldu.
Sinəndə çay kimi çağladı, duruldu!
Daşkəndim, sən var ol, biz varıq!
Türk eli, Turanıq, dostlarıq!
Buxara
(Dünyanınn ən tarixi şəhəri)
Buxara-heyran oldum bu qədim diyara!
Gözlərim gülsün, ürəyim sevinsin!
Hələ türksən, dönə-dönə gəl, bu diyara,
Qəlbində fəxr, qürur, ilham zəngləri dinsin!
Buxara-qədimdən qədim şəhərim,
Dünyaca şöhrətim, ən qürurlu yerim!
Buxara-istə məndən ruhumu göylərinə sərim,
Ey, çırpan ürəyim, ey görən gözlərim!
Buxara-heyran oldum sənə, nəsən sən?
Ey qibləgah deyilən müqəddəs, ulu Vətən!
Sən türkün göz bəbəyi, mənəviyyatı, ürəyi,
Baxışından tarix boylanan türkün gələcəyi!
Buxara-haqqa, Tanrıya, cahana sədamız,
Türklüyün qəlbində daşlaşan əbədi nidamız!
Dünyada səndən qədim, səndən ulu kim var?
Buxara-sən tarixə əzəli, əbədi yadigar!
Buxara-Nəvai baxışlı, peygəmbər duruşlu şəhərim,
Qoy, fəxr etsin sənlə bütün nəsillərim!
Sən, türkün göz bəbəyi, sən, türkün daş çiçəyi!
Könlümdə oyatdın sevgini, istəyi!
Buxara-Zərəngiz heyran oldu sənə,
Gələcəm, bu gözəl, sevimli diyara yenə!
Əbədi tarixsən, ey ulu məkanım!
Sən mənim nəfəsim, ürəyim və canım!
Buxara, Buxara, Buxara, Buxara!
Doğmalıq
(Özbək ellərini gəzərkən)
Ruhumu oxşadı mənim
Özbəkistan çiçəkləri.
Yoxsa, yerə enib bu gün,
Göy üzünün mələkləri?
Havası saf, suyu təmiz,
Sevgisi selləndi, daşdı.
Ruhumuz qaynadı, coşdu,
Gözlərim incilər saçdı.
Qardaş elin sorağına,
Heyran oldum növrağına,
Özbəkistan torpağında,
Mehman oldum gül bağına.
Türkün eli, bizim eldi,
Doğma qardaş, doğma dildi,
Birləşəcək türk elləri,
Turan eşqi üzə güdü.
Haqqın elçisiyik bizlər,
Turan yolçusuyuq bizlər,
Bu kəhkəşan, bu çathaçat,
Gözümdə canlanır həyat.
Zərəngiz, yürü yolunu,
Çagır kökünü, elini,
“Can!”-deyib, “Can!”-eşit daha,
Dost boynuna sal qolunu!.
Əmir Teymurla xəyali söhbət
(Əzəmətli Teymur xan türbəsini gəzərkən)
Əmir Teymur türbəsi,
Bir əzəmət çeşməsi!
Tarixin zəhmli baxışı,
Ruhların sel kimi axışı!
Sanki, bu əsrimiz,
O əsrə calanır?
Ürəyim çırpınır, döyünür,
Xəyalım dolanır?
Min haray çəkirəm içimdə,
Dadıma ruh gəlir!
Xəyalım göylərə uçubdur,
Əzəmət, ucalıq mənimlə,
Tanrıya yüksəlir!
Ulduzlar necə də sayrışır?
Gör, nələr söyləyir, danışır?
Bir dünya fatehi sükutda,
Yox belə möhtəşəm ruh-ada!
Bir cahan sərvəri,
Yatıbdır, “Müəllim”- dediyi
Pirinin ayağı altında?
Dünyaya mesajdır bu qəbir,
Teymur xan adında!
Bax, elmin qiymətin,
Göylərə ucaldıb bu dahi!
Piri-ustadını özüylə yaşadıb,
Qocaldıb bu dahi!
Ey, cahan sərvəri,
Sevdin sən müqəddəs,
Müəllim- Pirini?
Göstərə bilmərəm cahana,
Səni tək birini!
Yox daha, səndəki qüdrətə
Tay olan bir kimsə!
Nə inam, nə iman, sineqoq,
Nə ruhlar, nə rahib, nə kilsə?
Türkləri sevməyən kəslərə,
Türk oğlu, dərs dedi!
Zərəngiz, bu hikmət,
Bir dünya dərsidir!
Zərəngiz Dəmirçi Qayalı
Şair-publisist,
Bakı-Daşkənd-Səmərqənd- Buxara,
09.05.2026-16.05.2026.
