“Türkün dilitək sevgili dil olmaz” rubrikasında Qaşqayların tarixini, yaşamını, həyat tərzini sizə təqdim edəcəyik. Əsasən İran adlandırılan ölkənin cənub-qərbində yaşayan qaşqaylar Azərbaycan dilinin Qaşqay ləhcəsində danışırlar.
Onlar hər zaman öz adət-ənənələrini yaşdıblar və onu itməyə qoymayıblar. Qaşqayların tarixini araşdıranlar bu azərbaycanlı elat tayfasının çox zəngin folklora, mədəniyyətə, adət-ənənəyə malik olduğunu və indiki nəslin də keçmişə sayğı duyduğunu yazır.
Bayatı, ay bayatı…
Dan ulduzu batançəz, Oyaq gözlər yatançəz. Yol gözlədim gəlmədiŋ, Ax, ta qiyamətənçəz.
Tellərin xərmən-xərmən, Aləm əsir, nə bir mən? Gəl aləmi bağışla, Ta bir qalam əsir mən
Qaşqay elinin bayatı boxçasından bu iki bayatıdan da görünür ki, onların necə zəngin söz-folklor xəzinəsi var. Bayatı bu xalqın zərif duyğusunun, açıq könlünün nidasıdır. Bu bayatılar və digər folklor nümunələri Əli Şamilin “Qaşqaylar və onların folkloru” kitabından götürülüb.
Qaşqaylar daha çox fars dilinin, mədəniyyətinin basqısına məruz qalsa da, əsasən Fars ostanında yaşasalar da öz dil və mədəniyyətlərini, xüsusən də folklorlarını qoruyublar. Məlumdur ki, onlar Fars ostanı ilə yanaşı Çaharmahal, Kohgiluyə, Xuzistan və Buşehr ostanlarında yaşayırlar və İranda çoxsaylı azərbaycanlı elat tayfası olaraq bilinirlər.
Atalar sözləri və zərb-məsəllər…
Qaşqay elinin çox zəngin atalar sözləri və məsəllər xəzinəsi də var ki, onlardan da bir neçəsini yada salmaq istəyirik.
Baş-qulağımı unlu gördün, adımı deyırmançı qoydun.
Çaqqal var ki baş yiyer, qurdun adı pes çıxmış. Deveçinən yoldaşlıg edənin dərvazası gen olası. Deve təkin günbəgün geri işir.
Dovar (davar, sürü) geri büküləndə (dönəndə) ağsağ qəççi iləri düşür.
Eşşəgi palan saxlar, qoşunu yalan.
Milli kimliyinə sahib çıxan xalq…
Qaşqa Azərbaycan dilində "alın", çağatay dilində isə "alnı ağ at" mənasını verir. Bir sıra mənbələrə və V.İ.Savinanın müşahidəsinə görə, Qaşqaylar İrandakı türk boyları içərisində sayca daha çox olub, müxtəlif bölgələrə yayılıblar . V.V.Trubetskoy isə qeyd edir ki, qaşqay boylarının bir qismi də kaqali, xazari, quşari, mamali, qamər və sair soylarla birlikdə çoxsaylı bəxtiyar qəbilələrinə qarışıblar.
İranda döyüşkən xalq kimi tanınan qaşqaylar son zamanlara qədər tayfa – nəsil bölgüsünü, hərbi demokratiyanın əsas xüsusiyyətini saxlayaraq, əkinçilik və maldarlıqla məşğul olurlar. İndi də qaşqay boy birləşmələrinin başında qəbilə başçılarının seçdiyi ilxan durur.
Qaşqay sözünün etimologiyasına gəlincə, türk dillərində qaşqa, qaşğa, kaşka, kaska variantları ilə işlənən bu sözün "qaynayıb kükrəmək", "ulduz", "nişan", "ay" və "xoşbəxtlik, müqəddəslik" anlamları vardır. Heyvanların alnındakı ağ xala da "qaşqa" deyilir. Qaşqay sözündəki anlamlar bir-biri ilə bağlıdır və qədim inanışla əlaqədar yaranmış məna çalarlarıdır. Alnında ağ xal olan heyvanın doğulması qədim Aralıq dənizi ətrafında yaşayan xalqlarda xoşbəxtlik rəmzi kimi qəbul olunurdu. Həmin nişanənin ulduzla, ayla əlaqələndirilməsi qaşqay sözündə "ay" anlamını möhkəmlətmişdir. Sonrakı dövrlərdə qaşqay sözünün titul mənası da yaranmışdır. V. V. Bartold yazır ki, qırğızların şahı (xanı) yox idi, yalnız bəyləri vardı ki, onu da kaşka adlandırırdılar və həmin kaşka titulunu sonralar kalmıklar da işlədirdilər. Tədqiqatçılara görə, bu sözün oyrot sənədlərində də titul bildirdiyi göstərilir. M.Seyidov isə "qaşqay" sözünün yalnız ikinci hissəsinin "ay" anlamı daşıdığını yazır.
Sazlı-sözlü Qaşqay…
Əli Şamilin “Qaşqaylar və onların folkloru” kitabında gedən məlumatlarda Qaşqay aşıqlarından da danışılır. Kitabda qeyd edilir ki, Qaşqay aşıqlarının sayı olduqca çox idi. “1953-cü ildə el quruluşunun dağıdılması aşıqlara da ağır zərbə
vurdu. Onların çoxu dolanışıq çətinliyindən, yoxsullaşdıqlarından sənətlərini, peşələrini buraxmağa məcbur oldular. Sayları gündəngünə azaldı. Hazırda on, on beş aşıq ailəsi el içində dolanır”. Bu fikirlər ünlü musiqiçi Furud Görginpur Ə.Şamilin kitabında gedən yazıda bildirib.
“Qaşqay musiqisi xüsusi müstəqilliyə malikdir. O, başqa xalqın, elin, tayfanın musiqisinin təsirində deyil. Lakin Qaşqay aşıq musiqisi Azərbaycan aşıq musiqisilə demək olar ki, eynidir.
Aşıqların musiqisi geniş yayılmış qədim musiqidir. Aşıqlar şənlik, şadlıq və qəm gətirən hər hansı bir hadisəyə münasibətlərini şeir və mahnı ilə bildiriblər. Onlar məclislərdə dastan
danışmağı çox sevirlər...Qaşqay aşıqları ilə Azərbaycan aşıqları arasında müştərək
mahnılar vardır. Məsələn, Qaşqay aşıqlarının Koroğlu dastanındakı şücaət, igidlik, mərdlik, qəhrəmanlıq məsələləri Azərbaycan aşıqlarının Koroğlusu ilə eynidir. Qaşqayların “Kərəm”, “Məsum”, “Mahmud” mahnılarını çox cüzi fərqlə Azərbaycan aşıqlarının ifasında eşitmək olar. .... “Səhər avazı”, “Cəngnamə”, “Məhəmməd
Tahir bəy”, “Samsam” mahnıları köhnə aşıq melodyalarıdır. “Koroğlu”, “Mahmud və Sənəm”, “Mahmud və Nigar”, “Baş Xosrov”, “Həlilə Xosrov”, “Bisutun”, “Gəraylı”, “Baş gəraylı” Qaşqay aşıqlarının hazırda istifadə etdiklər mahnılar və qoşmalardır” Qaşqay aşıqlarından danışan Furud Görginpur deyib. Nəşrdə qeyd olunana görə, Qaşqay aşıqları da Həmədan, Savə, Xələc aşıqları kimi çəkur, çökur dedikləri sazda çalıb oxuyurlar. Qaşqay aşıqlarından Aşıq Səyyad və Aşıq İsmayılı yüksək qiymətləndirən musiqi araşdırıcısı Ustad Samsamın, Ustad Davudun, müğənnilərdən Mahpərvizin, Məhəmmədhüseynin, Təhmuraz Kəşküllünün, Mahmud İskən-dərinin və b. adlarını çəkir. Ustad Davud haqqında deyir:
“Onun adına bəstələnmiş mahnı hələ də el içərisində oxunur”.
Şərq musiqi alətləri ilə yanaşı Avropanın simli musiqi alətlərində də mahir ifaçı kimi tanınan Furud Görginpur 1993-cü ildə Tehranda keçirilən beynəlxalq musiqi festivalında kamança
çalanlar arasında birinci yeri tutaraq mükafat alıb. Bu faktlar sözügedən kitabda yer alıb.
Furud Görginpurun hazırladığı musiqi albomlarından “Qaşqay musiqisi” (6 ədəd), “Qərib-Şahsənəm”, “Koroğlu”, “Türkmənsəhra”, “Hicran” müəllifinə yalnız musiqiçilər arasında deyil,
İranda yaşayan Türk xalqları arasında da geniş şöhrət qazandırıb.
Bu böyük sənətkarın öz elinə, ulusuna, xalqına məhəbbətindən doğan bir hadisədir. Əlbəttə, Qaşqaylar barədə çox şey yazmaq olar. Elat həyatı keçirirlər, bütün gələnəkləri qoruyurlar.
Qaşqaylar necə yaşayırlar?
Qaşqayların həyat tərzi çox maraqlıdır. Tədqiqatçılara görə, qaşqay kişiləri yaxşı at çapmaları və papaqları ilə tanınırlar. Qadınlar əyinlərinə üç qatlı rəngbərəng don geyinirlər. Onlar köç zamanı yığdıqları bitki və böcəklərdən əlvan boyalar hazırlayır, ipləri və qoyun yununu bu boyalarla boyayırlar.
Qaşqaylar Azərbaycan dilinin Qaşqay ləhcəsində danışırlar. Bu ləhcə Azərbaycan dilinə çox yaxın ləhcədir. Bəzi qaşqayların dilləri farsların arasında yaşadıqlarına görə fars dilinin təsirinə məruz qalıb. Bəziləri isə ana dilində təhsil almaqdan məhrum olduqlarına görə məcburən fars dilini öyrənib və bu dildə danışırlar.
Qaşqaylar ilin 3, 4 ayını köç edirlər. Qalan ayları yaylaq və qışlaqda keçirirlər. Belə qaşqaylara Badi (yel) qaşqayları, bölgələrdə yurd salıb məskunlaşan qaşqaylara isə Xaki (torpaq) qaşqayları deyirlər. Badilər əsasən heyvandarlıqla məşğuldurlar və bu səbəbdən tez-tez köç edirlər. Onların evlərı alaçıq və çadırlar. Onlar alaçığı iki hissədən düzəldirlər:
Üst hissə, yəni tavan – qara çadır adlanır və keçi dərisindən olur.
Yan hissə, yəni divarlar – çıq ya çit adlanır və qamış, eləcə də keçi dərisindən olur.
Qaşqayların simvolları
Məlumatlara görə, 2022-ci ilin noyabr ayının 11-də Qaşqay Milli Hərəkatı tərəfindən qaşqayları təmsil edən bayraq təqdim edilib. Bayraq göy, qırmızı və ağ rənglərdən ibarətdir. Bayraqdakı göy rəng türk dili və qaşqay mədəniyyətini qoruduğunu göstərərək türklüyü, qırmızı rəng demokratiya və rifahı, ağ rəng isə sülhü, millətlərin dostluğunu və qardaşlığını simvolizə edir. Bayrağın sol küncündə qırmızı rəngli ana damğasının içində aypara və səkkiz guşəli ulduz təsvir edilib.
Qaşqay eli dünyaya çox ünlü simalar bəxş edib: Onları da sizə təqdim edirik: Zəman Xan - Səfəvilər rəhbərlik, İsmayıl xan Qaşqay -Qaşqay elinin elxanı, Əmanallah Qara Bəygi- farsimdan tayfasından olan şair, Əfsanə Cahangiri-xanəndə, Teymür Gördani - böyük kəşkölli tayfasindan olan şair, Həbiballah Gərginpur, Xosrov xan Qaşqay, Davud Hüseyn Ağayi Kəşkölli - böyük kəşkölli tayfasından olan şair, Furud Gərginpur-böyük musiqiçi, Məzun Qaşqayi-şair, Mirzə Cahangir xan Qaşqay, Nasir Qaşqayi, Yüsif Qaşqayi - qaşqayların tanınmış el şairi, Mirəli Qaşqay akademik.
Qaşqay elinin ən böyük beş tayfası var. Onlar Kəşküllü (Böyük və Kiçik Kəşküllü), Şeşəbəyli, Dərəşorlu, Farsimədan, Əmələ adlanır.
Daha az saylı tayfalara gəlincə, bunlar Qaraçaylı, Rəhimli, Səfixanlı və İğdırdır.
Qaşqay elatının dastanı bir yazı ilə bitməz. Bu o qədər geniş mövzudur onu əhatə etmək üçün kitablar bəs etməz.
Ağ Qurunun kahısı, İşdim qaldı yarısı, Mən işdim yar işmədi, Oldu ilan ağısı.
Bir qız gördüm heleyçi, Saçı belində qəmçi, Gözləri gəl-gəl edər, Kirpikləri yalançı.
Bu dərə başdan gələr, Süzülür daşdan gələr. Hər kimin yarı vardır, Səhər obaşdan gələr.
Qaşqay bayatıları dürlü-dürlü, hallı-havalı, ovqatlı, qüssəli biçimdədir. Xalqın ürəyindəkilərin tərcümanıdır. Bu gün incə, zərif bayatıları da oxuduğunuz Qaşqay elində yaşayanlar molla rejiminə qarşı ən çox dirəniş göstərən, ən çox mübarizə aparan soydaşlarımızdır. Qaşqayların amalı dilinin, mədəniyyətinin, folklorun daha üst səviyyədə tanınmasıdır, onlar ana dilində təhsil almaq istəyirlər. Digər soydaşlarımız kimi qaşqaylılar da molla rejiminin süqut etməsi üçün mübarizə aparırlar. Sazlı-sözlü, dastanlı, nağıllı Qaşqay. Sevgili türk dilinə, Azərbaycan ləhcəsinə sahib çıxan, Azərbaycan ağzı ilə şirin-şirin danışan ulu ulusum, səni əbədi yaşayasan!
İradə SARIYEVA
