“Güney Azərbaycanın tarixi irsi” rubrikasında Təbriz memarlığının şah əsəri olan Təbriz bazarı barədə məlumat verəcəyik. Təbrizlilərin etnoqrafik mədəniyyətində xüsusi yeri olan bu məşhur örtülü bazar bütün dünyada populyardır. Bilirik ki, şəhər mədəniyyətində bazarların ayrıca yeri var. Məşhur Təbriz bazarı da mühüm əhəmiyyətə malikdir.
Məlumatlara görə, Təbriz bazar kompleksinin tarixi qədim əsrlərə gedib çıxır. Qeyd edilənə görə, monqolların Elxanilər dövləti dövründə, yəni XIII-XIV əsrlərdə bu bazar İpək yolunun üstündə yerləşirdi və bu səbəbdən olduqca böyük bir əhəmiyyətə malik idi.
Qazan xan Təbriz şəhərini paytaxt elan etdiyi dövrlərdə yaşamış İran alimi və tarixçisi Həmdullah Mustovfi Qəzvini öz qeydlərində Təbriz şəhərini olduqca böyük bir şəhər kimi təsvir edib. Elxanilər sülaləsi dövründən sonra bir müddət Təbriz şəhəri paytaxt kimi qalmaqda davam edib və Ağqoyunlu və Qaraqoyunlu dövlətləri dövründə də əhəmiyyəti yüksək olub. Lakin illər keçdikcə səhərdə bazarın yerləşdiyi yer müxtəlif səbəblərə görə dəyişib.
Etnoqraflar qeyd edir ki, XII əsrdə baş verən zəlzələ Təbriz bazarının böyük bir hissəsinin dağılmasına səbəb olub. Sonradan, Qacar dövründə memarlar bazarda bərpə işləri aparıblar.
Təbriz bazarının bum yaşadığı dövrlər Nəsir Xosrov və Yaqut Həməvi, İbn Bətutə, Markopulos və Jean Chardinin səyahət qeydlərində də təsvir olunub.
UNESCO-ya salınan bazar...
Qədim Azərbaycan şəhəri Təbrizin mərkəzində yerləşən, dünyanın ən böyük bazarlarından biri olan bu bazar UNESCO-nun dünya mirası siyahısına salınıb. Buna baxmayaraq, təəssüf ki, bu gün bazarın bir hissəsinin uçub-dağılmış vəziyyətdə olduğu deyilir. Güneylilərlə söhbətimiz zamanı onların bir çoxu deyir ki, molla rejimi Təbriz bazarını baxımsız vəziyyətə salıb və min bir bəhanə ilə onu təmir etməkdən yayınır. Bütün dünyanın marağında olan Təbriz bazarının qəsdən bu vəziyyətə salındığını deyən güneylilər hesab edirlər ki, molla rejimi bununla Azərbaycan xalqının etnoqrafik, memarlıq irsini silmək istəyir. İndiyə qədər saysız abidələrimizin dağıdıldığını misal gətirən güneylilər qeyd edirlər ki, Tehran rejimi bütövlükdə Təbrizə diqqət ayırmır. Azərbaycan torpaqlarından çıxan təbii sərvətlərdən gələn maddi gəlirlər isə Cənubi Azərbaycan şəhərlərinə deyil, fars əyalətlərinə yönəldilir. Molla rejiminin məqsədli şəkildə Təbrizin inkişafına maliyə yardımı ayırmadığını deyən soydaşlarımız hesab edirlər ki, Təbriz bazarı da qəsdən təmir edilmir.
Bu bazarın 5 min dükan və ticarət mərkəzi var.
Təbriz bazarının tarixi ilə bağlı başqa fakta diqqət yetirək:
Alimlərin ehtimallarına görə, Təbriz bazarı eramızın IV əsrində tikilib və o 15 min kv.metr ərazini əhatə edir. İrili-xırdalı bazarda 5 min dükan və ticarət mərkəzi var. Bazardakı dalan, karvansara, rasta (bir neçə kiçik bazarın qovşağı) və s. yerləşdiyi ərazinin uzunluğu isə 5 km-dir. Bazarda 19 timçə (eyni məhsulu və malı satan kiçik dükan), 8 dalan, 22 rastabazar, 22 karvansara və s. yerləşir. Etnoqrafların verdiyi bilgiyə görə, qədimdən Təbriz Böyük İpək yolunun üstündə yerləşdiyindən, eyni zamanda buradan şimala Şamaxıya, cənuba Bağdada karvan yollarının mövcudluğu Təbrizin mərkəzində yerləşən bazarı bütün ətraf ölkə tacirləri üçün cəlbedici edib. Məlumatlardan öyrənirik ki, əsasən orta əsrlərdə tikilən bu bazar indi də öz iqtisadi əhəmiyyətini itirməyib, bu gün də ona maraq var. Qeyd edilir ki, bir neçə kilometr uzunluğu olan bu bazar iqtisadi əhəmiyyətindən başqa, turist mərkəzi kimi bütün dünyanı özünə cəlb edir.
Ekspertlər yazır ki, iqtisadi və memarlıq əhəmiyyətindən əlavə Təbriz bazarı öz sosial fəallığı ilə də məşhurdur. Cənubi Azərbaycan və müasir İran tarixində baş vermiş bir sıra mühüm tarixi olaylar Təbriz bazarı ilə birbaşa bağlıdır. İnqilab beşiyi Təbrizin bu məşhur bazarı ilə bağlı maraqlı qeydlər var. Bildirilir ki, Təbriz bazarının bağlanması kütləvi etiraz hesab edilirdi. Təbriz bazarının dayanması bütün zamanlarda hakimiyyətlər üçün böyük təhlükə, üsyan siqnalı hesab olunur.
İnqilablara mayak olan Təbriz bazarı...
Bir tarixi fakta diqqət çəkək: 1891-ci il martın 19-da Nəsrəddin şahın İranda tütün ticarət hüquqlarını ingilis firmasına satmasına etiraz olaraq bütün ölkə ərazisində başlayan etiraz dalğasının önündə Təbriz bazarı idi. 1891-ci il avqustun 19-da Təbriz əhalisi adından şaha müraciət olunur, ardınca şəhər bazarı bağlanır.
1905-1911-cı illərdə baş vermiş Məşrutə hərəkatının da aparıcı mərkəzi Təbriz bazarı idi. Bununla yanaşı "Yaşıl hərəkat"ında, Səttarxan hərəkatında və ötən əsrin 70-ci illərində İranda şaha qarşı xalq etirazları zamanı Təbriz bazarının rolu danılmazdır.
Bütün bu faktlardan aydın olur ki, molla rejimi niyə Təbriz bazarına qarşı belə siyasət yürüdür. Demək, o da Təbriz bazarının bir gün yeni inqilabın önündə gedəcəyindən qorxur. Təbriz bazarının bağlanması yeni inqilabın başlanması, molla rejiminin devirilməsidir. Amma Təbriz bazarının təmirsiz vəziyyətdə saxlanılması bazarın özünün sökülüb dağılmasına, öz gücünü itirməsinə hesablanıb.
Abbas Mirzənin dönəmində Təbriz bazarı...
Bir fakta da diqqət yetirək. XIII əsrin ikinci yarısından etibarən ingilis tacirləri Təbriz bazarında kommersiya mal nəql vasitəsilə İpək Yolu və İstanbul və Trabzon şəhərlərini keçərək Təbrizə gəlirdi. Bu bazar Abbas Mirzənin dönəmində İngilislərin ticarət mərkəzinə çevrilir. XIII əsrdən sonra Təbriz, İranın şimal bölgələri ilə Avropa ticarətinin ən önəmli bazası sayıldı; Beləliklə, 1256-cı ildə bu şəhər ölkənin ümumi ticarət əlaqələrinin 25-33% -nə təmin edirdi və bu baxımdan Tehrandan üstün sayılırdı. 1285-ci ilə qədər Təbriz bazarı İranın Orta Asiya ilə ticarətinin əsas mərkəzi kimi tanınırdı. Avropalılar güzgü, ipək, pambıq və məxməl parçalar, ipək , pambıq , şəkər , şüşə , metal və ayrı məhsulları Təbrizə gətiridilər. Təbriz bazarı Avropa tacirlərinə ipək və bəzi maşın ipəyi, döyüş alətləri , tütün , qoz-fındıq , boyalar , şallar , mazo və mum satırdılar . Əlbəttə ki, bu alış-verişlər hər zaman avropalıların xeyrinə başa çatırdı.
Bazarın memarlığına gəlincə, bazar timçələrinin və saraylarının çoxu üç mərtəbəlidir, alt mərtəbə anbar, ikinci mərtəbə alış-veriş və iş üçün, üçüncü mərtəbə isə dincəlmək və rahatlıq üçündür.Dəhlizlərin üç və dörd yanlı kəsişməsi kərpic günvbəz tağları ilə örtülüb, bazarın ən böyük günbəzi Əmir timçəsinin günbəzi olaraq, ən gözəl memarlıq növü isə Müzəffəriyyə timçəsindədir.
Rasta bazarlar nədir?
Qeyd olunur ki, Təbriz bazarının və böyük bazarların sırasına girişləri olmayan və əsas bazar keçidləri rolunu oynayan dam örtüklü keçidlərə rasta bazar deyilir. Təbriz Çarşının ən önəmli rastaları bunlardır: Təzə bazar , Köhnə bazar , Başmaqçılar, Səfi bazarı , Cümə Məscidi bazarı, Qızbəsti bazar, Börkçü bazar, Sadiqiyyə, Yəməniduz, Sərraclar, Pambıq bazarı, Əbdül Həsən bazarı, Şüşəçi xana, Əmir bazarı (Bəylərbəyli bazar), Dələhzən bazar, Dəvəçi bazar, Rəng bazarı və Kərəneyxana. Həm timçə, həm də rasta sayılan bazarın bəzi hissələri öz qapıları var ki onlardan Qəndsatan bazar, Abaçı bazar, Şazda bazar və Tütüncülərin adını çəkmək olar.
Timçələrdən danışaq...
Etnoqrafların verdiyi məlumata görə, timçələr damları günbəzdən və kərpicdən xüsusi tarixi bir üsluba sahib olan boşluqlar və sahələrdir. Timçələrin gündüzlər açılan, gecələr və tətillərdə bağlanan böyük və güclü giriş qapıları var. Hər Timçənin onları "Odabaşı" (baxıcı) adlandıran gözətçiləri var. Timçələr istifadəçi baxımından dörd hissəyə bölünür. Malların saxlanılması üçün bir yer olan Timçənin ictimai yeri, malların saxlanılması və qorunması üçün istifadə edilən zirzəmi və ticarət, iqtisadi və sosial məsələlər üçün bir yer olan Timçənin birinci mərtəbədəki otağı. Köhnə günlərdə gecə dincəlmək üçün istifadə olunan hər bir timçənin üst mərtəbəsində qonaqlar və Təbrizli olmayan tacirlər gecə istirahət edirdilər.
Təbriz bazarının məşhur timçələri bunlardır: Əmir, Müzəffəriyyə, Şıx Kazım, Üç timçələr, Hacı Məhəmmədqulu, Mir əbül-Həsən, Şeir tikinlər, Abaçı, Qəndsatanlar, Səfi timçəsi , Bəzzazlar, Mələk, Xan timçəsi, Sadiqiyyə və sair.
Təbrizin karvansarayları və sarayları, dəhlizləri...
Məlumata görə, Təbrizin böyük karvansarayları arasında Əmirin böyük karvansarayını, Hac Seyid Hüseyn Köhnə, Hacı Əbül Həsən karvansarayını, Kişmişçilər karvansarayını və Mirzə Məhəmmədin karvansaralarını qeyd etmək olar.
Təbriz bazarının önəmli evləri kiçik bir vahidlərə və bir karvansaraya nisbətən daha kiçik bir həyətə aiddir. Əvvəllər həyətində dörd daşıyıcı sonluğu olmayan malların boşaldılması adət idi. Təbriz bazarının önəmli sarayları bunlardır: Gürcülər, Hacı Rəsul, Mirzə Mehdi, İki Qapılı saray, Xan sarayı, Hacı Məhəmməd Qulu sarayı, Mirzə Cəlil sarayı, Başmaqçılar Çarşısındakı Alman sarayı, Əmir sarayı, Ümid sarayı, Hacı Tağı sarayı, Abbasi qapısı və Keçəçilər.
Bu sarayların və timçələrin və karvansarayların hər biri dəhlizlərdən əsas bazara çıxışı var. Ən məşhurları bunlardır: Qanlı Dalan, Hacı Rəhim dalanı, Mirzə Məhəmməd dalanı, İki qapılı dalan Mirzə Mehdi dalanı və şairlər dalanıdır.
Yazıda internet resurslarındakı məlumatlar əsasında həm məşhur Təbriz bazarı, həm də Təbrizin digər tikiləri barədə danışdıq, bu qədim şəhərimizin etnoqrafik, memarlıq mənzərəsini canlandırmaq istədik. Əlbəttə, molla rejimi nə qədər çalışsa da, tarixi silə bilməyəcək və bizim babalarımızın izləri doğma Təbrizimizdə yaşayacaq...
İradə SARIYEVA
