“İrəvanda izim qaldı” rubrikasında İrəvan əsilli görkəmli kino və teatr xadimi, xalq artisti Muxtar Avşarovdan danışacağıq.
XX əsr hansısa xalqlara xoşbəxtlik bəxş etsə də, təəssüf ki, Azərbaycan xalqının yaddaşında daha çox təlatümlü, dəhşətli səhnələrlə, repressiya, qanlı deportasiya, soyqırım aktları ilə qalıb. Nəsildən-nəslə keçən bu yaddaşdan qan süzülür. Qərbi azərbaycanlılar XX əsrdə bir çox bəlalar yaşayıblar, düz dörd dəfə öz yurdlarından didərgin salınıblar. 1905-1906-cı, 1918-ci, 1948-1952-ci və 1988-1991-ci illərdə soydaşlarımız Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunublar. 1918-ci ilin dəhşətli günləri, daşnakların xalqımızı kütləvi şəkildə qətlə yetirməsi faciəsi yaddaşlardan silinməyib. İnsanlar erməni daşnaklarının əlindən canlarını xilas etmək üçün mücadilə verirdi. Həmin günlərdə İravanın soylu ailələrindən olan Avşarovlar da ermənilərin zülmündən canlarını qurtarmaq istəyirdilər. Tədqiqatçıların yazdıqlarına görə, 1918-ci ildə ermənilərin apardığı soyqırımı siyasəti nəticəsində qohum-qardaşlarını itirən yüzlərlə soydaşımızdan biri kimi Avşarovların da sağ qalan ailə üzvləri Türkiyəyə üz tutur və ara sakitləşəndən bir müddət sonra Gəncə şəhərinə pənah gətirirlər. Söhbət xalq artisti Muxtar Avşarovun ailəsindən gedir.
Muxtar Həsən oğlu Avşarov 1914-cü il fevralın 15-də İrəvan şəhərində anadan olub və 1918-ci ildə isə onun 4 yaşı olub, körpə ikən daşnakların zülmünü canında, qanında yaşayıb. M.Avşarov erməni qəddarlığının uşaqkən şahidi olub. Çox təəssüf ki, ustad sənətkar ömrünün ahıl çağında soydaşlarımızın növbəti deportasiyasına və Xocalı soyqırımına, digər faciələrimizə də şahid olub. Bir əsrdə bir xalqın başına gətirilən faciələrə şahid olmağın özü insanın daxilini ovub-parçalayır...
Muxtar Avşarov 90 il ömür yaşayıb və çox müdrik, çox dəyərli bir insan, sənətkar kimi yaddaşlarda qalıb. Bir el ağsaqqalı, bir el babası kimi indi də yaddan çıxmır.
Aktyorluq dərsini böyük sənətkarlardan alan aktyor...
Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, 1922-ci ildə o, Gəncədəki Dəmiryol məktəbində oxuyub və IX sinfi bitirdikdən sonra babasının təşəbbüsü ilə Bakıya gələrək sənət məktəbində təhsil almağa başlayır. Hələ məktəbli vaxtlarından incəsənətə, teatra olan həvəs onu rahat buraxmadığından boş vaxtlarında Dəmiryolçuların Mədəniyyət Evində fəaliyyət göstərən Ağasəlim Manaflının dram dərnəyində aktyor kimi səhnəyə çıxır. Çox keçmir ki, həmin dərnəyə görkəmli aktyor Ülvi Rəcəb rəhbərlik etməyə başlayır və ilk olaraq Aleksandr Şirvanzadənin "Namus" pyesini tamaşaya qoyur. M. Avşarov ilk teatr təhsilini elə bu böyük sənətkardan alır və pyesdəki Sumbat rolu Muxtar Avşarova tapşırılır.
Maşinist köməkçisi və aktyor...
Məlumatlara görə, 1933-cü ildə sənət məktəbini bitirib Gəncəyə qayıdan M.Avşarov Gəncə parovoz deposunda maşinist köməkçisi işləməklə yanaşı, Dəmiryolçuların Gənc Tamaşaçılar teatırnda aktyor kimi fəaliyyətini davam etdirir. O, Həbib İsmayılovun və Rza Sarabski kimi rejissorların hazırladığı bir neçə tamaşada baş rolları ifa edir. 1936-cı ildə yeni yaranmış siyasi şöbə tərəfindən Moskvaya iki aylıq mədəni-maarif kursuna göndərilir və oranı bitirdikdən sonra Gəncə Mədəniyyət Evində işə başlayır. Bir müddətdən sonra onu Gəncə Dövlət Dram Teatrına dəvət edirlər. Yazılanlara görə, Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər" əsərində Hacı Kazım rolunda ilk dəfə peşəkar səhnəyə çıxan M.Avşarov sonralar Səməd Vurğunun "Vaqif" pyesində Zülfüqar rolunda oynayır, Cəfər Cabbarlının "Nəsrəddin şah", "Yaşar", "1905-ci ildə", "Almaz" əsərləri ilə səhnəyə çıxır.
Siyasi əqidəsinə görə tutulur, beş il həbsdə yatır...
M.Avşarov çox zəngin, məzmunlu, təlatümlü bir ömür yolu keçib. Körpə ikən doğma İrəvanından ayrılmağa məcbur edilən sənətkarı tale yenidən sınağa çəkir. Belə ki, İkinci Dünya müharibəsi başlanandan üç gün sonra o, siyasi əqidəsinə görə həbs edilir. Bu barədə görkəmli qələm adamı Mehdi Mükərrəmoğlu belə yazır: “Guya ki, M. Avşarov ictimai yerlərdə Gəncənin adının dəyişdirilərək "Kirovabad" qoyulmasına və Gəncə Teatrına Beriyanın adının verilməsinə etiraz edib. Beş il həbsdə yatan M.Avşarov nəhayət yazdığı ərizələrin müqabilində vaxtından beş il əvvəl azadlığa buraxılır. Onun qayıdışı ilə Gəncə teatrı Süleyman Sani Axundovun "Eşq və intiqam" əsərini tamaşaya qoyur və əsas rolu oynamaq ona tapşırılır. Tamaşanın ertəsi günü onu yenidən teatrdan azad edirlər. Əmr belə idi ki, o, ictimai yerlərdə, ictimaiyyət arasında olmamalıdır. Bir müddət işsiz qalan M. Avşarov dəyirmanda fəhlə işləyir, nəhayət Stalinin ölümündən sonra yenidən Gəncə teatrında fəaliyyətni davam etdirir”.
"60 yaşından yuxarı olanlar işdən azad olmalıdır"
Məlumatlara görə, Cəfər Cabbarlı adına Gəncə Dövlət Dram Teatrında uğurlu çıxışlarına görə 1960-cı ildə M.Avşarov respublikanın Əməkdar artisti fəxri adına layiq görülür. Qeyd edilir ki, 1968-ci ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrına dəvət edilən sənətkar 1990-cı ilin sonlarınadək burada çalışır, yüzlərlə tamaşada müxtəlif xarakterli obrazlar yaradır. Teatrın kollektivi ilə tez bir zamanda qaynayıb-qarışan Muxtar Avşarovun tez bir zamanda çoxlu dostları yaranır, hansı ki, əvvəllər onlarla şifahi tanışlığı vardı. Həmişə dostluqdan söz düşdükdə M.Avşarov zarafatyana belə deyirdi: "Qadınlara mənim çox səmimi münasibətim olmuşdur. Mən onlarla olan dostluğumu yüksək qiymətləndirirəm. Çünki onlara sirr vermək olar". Həmin müddətdə "Azərbaycanfilm” kinostudiyasında Hüseyn Seyidzadənin “Dəli Kür” filminin çəkilişləri başlayır və Muxtar Avşarova o qədər də böyük olmayan bir rol həvalə olunur. Rolun kiçik həcmdə olmasına baxmayaraq, orada söylədiyi bir neçə kəlmə sözlə personajın daxili aləmi bütövlükdə açılır və bu da aktyorun oynadığı roldakı uğuru demək idi. Bu filmdəki rolun uğurlu alınması onun kino fəaliyyətini artırır və bundan sonra "Atları yəhərləyin” filminin çəkilişləri başlayır. Burada İran kəndxudası obrazını yaradan Muxtar Avşarov xarakterik bir aktyor oyunu göstərir. Aktyorun roldakı bu qədər dəyişkənliyi onun yaradıcılıq qabiliyyətinin həddən artıq genişləndiyindən irəli gəlirdi. M.Avşarov 1989-cu ildə "yenidənqurma" dövrünün qərarlarına uyğun olaraq "60 yaşından yuxarı olan adamlar işdən azad olmalıdır" qərarı ilə işdən azad olunur.
Bakı Bələdiyyə Teatrında və “Sönməyən ulduzlar”da...
Sənətkar barədə internet resurslarında yerləşdirilən məlumatda qeyd edilir ki, 1992-ci ildə xalq artisti Amaliya Pənahova özünün Bakı Bələdiyyə Teatrını yaradır və qocaman aktyor Muxtar Avşarovu həmin teatra dəvət edir. Teatrda işlədiyi müddətdə "Nadir şah" (Nəriman Nərimanov), "Dönüş" Cəfər Cabbarlı) və bir çox tamaşalarda maraqlı, rəngarəng obrazlar qalereyası yaradır. 1996-cı ildə Mədəniyyət Fondu nəzdində "Sönməyən ulduzlar" teatrı fəaliyyətə başlayır və bu teatrda rejissor işləyən Məmmədkamal Kazımov M.Avşarovu həmin teatra dəvət edir. "Solğun çiçəklər" (Cəfər Cabbarlı) pyesindəki Əbdül əmi rolu ona həvalə olunur. M.Mükərrəmoğlu yazır: “Hər kəsə qarşı olduqca səmimi olan ağsaqqal-nurani insanın gözlərində görmə qabiliyyəti zəifləyir. Belə ağır vaxtlarda yenə də onu yeni rollara dəvət edirdilər. Görkəmli kinorejissor Vaqif Mustafayev onu çəkiliş meydançasına dəvət edir, aktyor yalnız ayaq addımlarını saymaqla filmə çəkilir. Bu hadisənin özü də sənətkarın nəyə qadir olmasına bir sübut idi desəm, heç də yanılmaram. 2002-ci il oktyabrın 2-də Muxtar Avşarov Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə, elə həmin ilin noyabrın 7-də isə Bakı Bələdiyyə Teatırnın 10 illik yubileyi ilə əlaqədar olaraq, Xalq artisti fəxri adına layiq görülür. 2004-cü ilin dekabr ayında sənət dünyasının korifeyi, xalq artisti Muxtar Həsən oğlu Avşarov əbədi olaraq dünyasını dəyişir. Sevindirici haldır ki, qanlı tarixin keşməkeşlərini, ölkə və millətimizin başına gətirilən əzab, əziyyət, işgəncələrini qan yaddaşına həkk edərək böyük bir zaman kəsiyində müstəqil ölkəmizin azad vətəndaşlarına çatdıran aktyor bu gün də tamaşaçıların qəlbində əbədi yaşamaqdadır”.
Bu gün daha bir möhtəşəm tarixə şahidlik etməkdəyik. Qərbi Azərbaycana qayıdış başlayandan sonra bizim böyük sənətkarımızın ruhu da doğma İrəvana qovuşacaq.
İradə SARIYEVA
