Sənətin yaşı olmadığı kimi, heç sənətkarın da yaşı yoxdur. Sənətkar öz gücünü, potensialını qoruyub saxlaya bilibsə, sənətini çatdıra bilirsə ona hansısa yaş damğasının vurulması, yaş senzinin tətbiq edilməsi, sevdiyi, ömrünü verdiyi sənətindən uzaqlaşdırılması nə dərəcədə düzgündür? Fikrimizcə, çoxları bu münasibətin düzgün olmadığını deyəcəklər.
Çox təəssüflər olsun ki, biz bu halla teatr sahəsində də rastlaşırıq. Bütün həyatını teatra həsr edən bir sənətkara “artıq sənə eyhiyac yoxdur, ərizəni yaz çıx get” deyilməsi çox ağırdır.
Teatra ömür verən sənətkarların taleləri də teatrın özü kimi təlatümlü, tamaşalar kimi dramatik olur. Hələ komediya ruhunda yaşayan aktyor-aktisa görən olmayıb. Mövcud reallıqlar buna imkan vermir.
Bildiyimiz kimi, hazırda yaşı 65-i ötən aktyor və aktrisaları teatrda işdən çıxarırlar, belə deyək, onları lazımsız sayıb çölə atırlar. İşdən uzaqlaşdırılan, tamaşa, rol üzünə həsrət qoyulan sənətkarların gücü isə yalnız media vasitəsilə narazılıqlarını çatdırmağa çatır.
Qeyd edilənə görə, xalq artistləri Valeh Kərimov, Hacı İsmayılov, Əli Nur, Ramiz Məlik və Səidə Quliyeva işdən çıxarılıblar. Bir müddət əvvəl isə aktrisa Məsumə Babayeva işlədiyi Gənc Tamaşaçılar Teatrından uzaqlaşdırılıb.
Mədəniyyət Nazirliyinin məsələ ilə bağlı yaydığı məlumatda bildirilib ki, mövcud qanunvericilikdə 65 yaşına çatmış şəxslərin təqaüdə çıxması nəzərdə tutulur. Bildirilib ki, mədəniyyət, elm, təhsil kimi sahələrdə çalışanlarla bağlı istisna halları mövcuddur: "Elmi və fəxri adları olan şəxslərlə müqavilələr 75 yaşına qədər uzadıla bilər. Bu, həmin şəxsin çalışdığı müəssisənin səlahiyyətində olan məsələdir. Mədəniyyət Nazirliyi olaraq belə məsələlərə olduqca həssas yanaşırıq. Lakin qanunvericilikdə göstərilir ki, bir müəssisədə yaşı 65-i ötən əməkdaşların sayı orada çalışan əməkdaşların sayının 2 faizini təşkil etməlidir".
Nazirlikdən vurğulanıb ki, əksər teatrlarda bu gün də qocaman sənətkarlar çalışır: "İstənilən teatrın səhnəsində belə qocaman sənətkarlarımızın ifasında müxtəlif tamaşalara baxmaq mümkündür. Ancaq bir gerçəkliyi də unutmaq olmaz ki, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetini hər il onlarla tələbə - aktyor, rejissor, teatrşünas bitirir. Ölkədə isə cəmi 25 dövlət teatrı fəaliyyət göstərir. Bu məzunların teatrlarda işlə təmin olunması ciddi problemə çevrilir. Məlum olduğu kimi, teatr elə bir sənət növüdür ki, daim yeni nəfəsə, yeni istedadlara ehtiyac duyur. Teatrların ştatları isə məhdud saydadır və stabildir".
Mədəniyyət Nazirliyindən vurğulanıb ki, teatrlarda kadr dəyişikliyi labüddür: "Ona görə də, imkan daxilində biz həm gənclərin işlə təmin olunmasına, gənclərə meydan verilməsinə, həm də qocaman sənətkarlarımızın uzunillik təcrübəsindən faydalanmağa çalışırıq".
Məsələ burasındadır ki, adıları çəkilən aktyorlar teatr sənətinin görkəmli nümayəndələridir. Maraqlıdır ki, onlar teatrdan yaş senzinə görə uzaqlaşdırılır, amma teatra 75 yaşlı şəxs rəhbərlik edə bilir. Doğrudan da qəribədir.
Göründüyü kimi, nazirlik sənətkarların yaş senzinə görə uzaqlaşdırıldığını deyir.
Qeyd edək ki, yaşı 65-i ötən sənətkarların təqaüdə göndərilməsi ciddi narazılıq doğurub.
Xəyalə Rais: “Bir çox yaşlı sənətçilərimiz teatrdan uzaqlaşdırıldıqdan sonra depressiyaya düşüb, ondan sonra çox yaşamayıb”
Tanınmış teatrşünas Xəyalə Rais bizimlə söhbətində bildirdi ki, teatra ömür qoymuş insanlara bu cür münasibət göstərmək olmaz. “65 yaşını adlayan aktyorlar təqaüdə göndərilir və gərəkirsə bəziləri ilə müqavilə bağlanılır. Fəxri adları olanlara isə "hörmət" əlaməti olaraq səhnəni 70 yaşında tərk etməyə qədər güzəşt edilir. Əslində isə onlar bu sənətdə can qoyublar, səhnəsiz çox yaşamırlar. Bir çox yaşlı sənətçilərimiz teatrdan uzaqlaşdırıldıqdan sonra depressiyaya düşüb, ondan sonra çox yaşamayıb. Biz bunun dəfələrlə şahidi olmuşuq. Niyə axı? Tamaşalarda yaşlı obrazları kim canlandırmalıdır? Dünya teatrlarında vəziyyət isə tamamilə başqadır.
O ki qaldı təqaüdə, təqaüd yaşı hər kəsə şamil edilməlidir. Xüsusən, əgər bunu qanun da tələb edirsə. Amma əgər bunda istisnalar varsa, onda necə? Məsələn, tutaq ki, AMEA-nın bütün institutlarının əksəriyyətini 65 yaşı çoxdan adlayan alimlər təşkil edirsə, elm mərkəzinin prezidenti də "elmimizdə bir az qocalma gedir, ancaq onlar püxtələşmiş alimlərdir"- deyə bunu etiraf edirsə, ali məktəblərimiz bu yaşını adlayan pedaqoqlarsız keçinə bilmirsə... Onda bu güzəştdən aktyorlara niyə pay düşməsin?”-deyə X.Rais vurğuladı.
Məsumə Babayeva: “Məni çağırdılar və “gəl ərizəni yaz çıx get” dedilər…”
Gənc Tamaşaçılar Teatrından uzaq salınan aktrisa Məsumə Babayeva da bizimlə fikirlərini bölüşdü. “Yaşa görə məni çağırdılar və “gəl ərizəni yaz çıx get” dedilər. Mən də ona qədər əlaqədar təşkilatların qarşısında məsələ qaldırmışam. Nuridə Allahyarova mətbuata açıqlamasında deyib ki, 65-i ötən əməkdaşların sayı orada çalışan əməkdaşların sayının 2 faizini təşkil etməlidir. Yəni 2 faiz yaşlılar işləyə bilər”.
Yaşlı nəslə münasibətdən danışan M.Babayeva qeyd etdi ki, yaşlılarla gənclər arasında qarşılıqlı hörmət vardı, gəncliyində yaşlı sənətkarlarla səhnədə tərəf-müqabil olub. “Biz yaşlı aktyirlara hörmət edirdik, onlar da bizə hörmət edirdilər. Bizə qayğı ilə yanaşırdılar, sənətin yolunu öyrədirdilər. Məsələn, mən xalq artisti Firəngiz xanım Şərifova ilə “Ay can” tamaşasında oynamışam, o böyük Qanqa, mən də kiçik Qanqa olmuşuq. O mənə necə hərəkət etməyi, necə durmağı, necə nəfəs almağı öyrədirdi. Nə olsun, mən İncəsənət İnstitutunu bitirib gəlmişdim, rəqs etməyi bilirdim. Söhbət onda deyil. Böyüklərdən öyrənmişik. Yusif Vəliyev mənim əmimi, babamı oynayırdı, eləcə də Süleyman Ələsgərov. O cür sənətkarlarla işləmişəm. Bu gün üzləşdiyim bu münasibəti görəndə istər-istəməz keçmişə boylanıram. O vaxt bizim teatr bağlandı və biz Teatr Xadimləri İttifaqında oturduq. Onda bizim bir sıra aktyorlarımızı işdən uzaqlaşdırdılar. Məsələn, Ruxsarə Ağayeva, əməkdar artist Susan Məcidova və başqalarını kənarlaşdırdılar. Rüxsarə xanım evdə otura-otura ona fəxri ad verdilər, əməkdar artist adını evdə otura-otura aldı. Təsəvvür edirsiz. Onları uzaqlaşdlrdılar. Onda mən onlara baxırdım, dedim ki, ay Allah, görəsən bizim də teatrda sonumuz belə olacaq? Yəni yaşlıları yola saldılar. Gəldi çatdı o zaman ki, mən də yaşlandım. Məni də çağırdılar və yola saldılar. Bu mənə həddən artıq pis təsir etdi. Xəstəliyə düşdüm, xəstəliklərim üzə çıxdı. Fikirdən nə hallara düşdüm. Necə ola bilər ki, adamı çağırsınlar və “ərizəni yaz teatrdan çıx” desinlər? “Tərəqqi” medalı almışdım, məni çağıranda elə bildim təbrik etməyə çağırıblar, lakin demə məni işdən çıxarmaq üçün çağırıbmışlar. Düzdür, məni müqaviləyə keçirdilər, amma bir dəfə də olsun tamaşaya çağırmadılar, 4 ildir ki, tamaşalarda oynamıram. Rollarımı orada ştatda olanlara paylaşdırıblar, qurtardı getdi. Mən daha teatra lazım deyiləm. Müqavilə bağlayanda dedilər ki, lazım olanda çağıracağıq, amma çağırmadılar. Mən teatra həmişə lazım olmuşam və mən həm kinoya, həm teatra tələb olunan aktrisa olmuşam. Bəs indi nə oldu məndən istifadə edilmədi”.
M.Babayeva bildirdi ki, bu gün aldığı pensiya dərmanlarına belə çatmır, amma teatrda ştatda saxlansaydı, yaxud müqaviləyə əsasən ayda bir neçə tamaşaya çağırılsaydı maddi vəziyyəti düzələrdi. Maddi-sosial vəziyyətinin çox acınacaqlı olduğunu və təqadününü dərmanlara xərclədiyini deyən sənətkar bildirdi ki, teatrda işlədiyi müddətdə heç fəxri adı da olmayıb. “İstəyirəm ki, mənə sosial təminat sahəsində yardım edilsin, pensiyamla dolana bilmirəm. 71 yaşım var. Bu gün çox əziyyət çəkirəm, bir neçə aydır ağır əməliyyat keçirmişəm. Dərmanlar çox bahadır. Şəkər dərmanlarını pulsuz alıram, amma başqa dərmanları pulla alıram. Dərmanlara pul çatdıra bilmirəm. Heç olmasa tamaşalarda rol versinlər. Ayda 2-3 tamaşada oynayanda 200 manat alırdım, amma indi bu yoxdur. 300 manatla necə yaşayım? Kommunal xərclərim də var. Yemirəm, içmirəm, ancaq dava-dərmana pul verirəm. Fəxri adım yoxdur, yalnız “Tərəqqi” medalı almışam. “Tərəqqi” medalı alandan sonra məni işdən çıxardılar ki, cavanlara yer verin. Məni işdən çıxardınız, amma heç olmasa mənə şərait yaradın ki, ayda 3-5 dənə tamaşada oynayım. Mənimlə müqavilə icra olunmur, kağız üzərində qalıb, ona əməl olunmur”-deyə aktrisa bildirdi.
Biz də ümid edirik ki, sevimli aktrisamızın probleminin həlli üçün dövlət qurumları, Mədəniyyət Nazirliyi, o cümlədən də ömrünü həsr etdiyi Gənc Tamaşaçılar Teatrının rəhbərliyi əlindən gələni edəcək.
Leyla QARAXANLI
