Məlumdur ki, dünyada şiddətlənməkdə olan ticarət müharibələri fonunda bir çox ölkələrin milli vaylutaları yenidən dəyər itirməyə başlayıb. Məsələn, ABŞ və Çin arasında davam edən ticarət müharibəsi fonunda dünyanın ən böyük iqtisadiyyata malik ölkələrindən biri sayılan Çinin milli valyutası olan yuan digər xarici valyutalar qarşısında ucuzlaşmaqda davam edir.
Hazırda “Bloomberg” ticarət platformasında 1 dollar artıq 7 yuana çatmaqdadır. Rəsmi Pekin yuanı ucuzlaşdırmaqla ABŞ-ın Çin mallarının idxalına tətbiq etdiyi gömrük rüsumlarının təsirini azaltmağa, bu ölkə ilə xarici ticarət balansındakı kəsiri kiçiltməyə çalışır. Amma Çinlə yanaşı, bir sıra digər ölkələrin də analoji addımdan istifadə etməsi vəziyyəti çətinləşdirir, qlobal “valyuta savaşlarına” rəvac verir.
Azərbaycana qonşu ölkələrdə də milli valyutaların dəyərdən düşməsi müşahidə olunur. Məsələn, İran pulu yenə sabit mövqe nümayiş etdirə bilmir. Türkiyə lirəsi, Rusiya rublu, Gürcüstan larisi ilə də bağlı tez-tez məzənnə dəyişikliyi müşahidə olunur. Amma son illərin mənzərəsi göstərir ki, Azərbaycan manatı həmin pullara nisbətdə indi daha sabit mövqedədir. Bunu iki ilə yaxındır ki, Azərbaycanda manatın dollara nisbətdə sabit qalmasından da aydın görmək olar. Belə vəziyyətdə Azərbaycan manatına marağın getdikcə artması da müşahidə olunur. Özü də təkcə ölkə daxilində yox. Məsələn, indi İranda Azərbaycan manatı ilə alış-verişin artması qeydə alınır. Eyni sözləri Gürcüstan barəsində də demək olar. Yaxın tezlikdə isə qonşu ölkələrdə manatın populyarlığının daha da artması gözlənir. Çünki qonşu ölkələrin böyük əksəriyyəti Azərbaycanla ticarəti milli valyutalar üzərindən aparmağı düşünür. Bu xüsusda qardaş Türkiyənin daha aktiv fəaliyyətə keçməsi müşahidə olunur.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Türkiyə artıq Rusiya, İran, Çin və Ukrayna ilə ticarətdə milli valyutadan istifadə etməyə hazırlaşır. Türkiyənin xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu bu xüsusda bildirib: “Hazırda valyuta məzənnələrindən siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə edildiyi dövrdə yaşayırıq. Buna ən yaxşı cavab xarici ticarətdə milli valyutaya keçməkdir. Rusiya, İran, Çin və Ukraynadan başqa, digər ölkələrlə də eyni üsulun tətbiqinə dair danışıqlar aparırıq”. Ankaranın qeyd olunan məsələ iəl bağlı fəal danışıqlar apardığı ölkələrdən biri isə Azərbaycandır. Elə bu günlərdə Türkiyənin Azərbaycandakı səfiri Erkan Özoral da bildirib ki, Türkiyə və Azərbaycanın ticarətdə milli valyutaya keçməsi üçün danışıqlar aparılır. Səfirin sözlərinə görə, ticarətdə milli valyutaya keçid üçün bir müddət əvvəl başlanan müzakirələr hazırda davam edir: “Hazırda müzakirələr aparılır. Qarşılıqlı ticarətdə milli valyutanın nə zamandan tətbiq ediləcəyi isə hələ konkret bəlli deyil”. E.Özoral əlavə edib ki, bütün məsələlər razılaşdırıldıqdan sonra ticarətdə hesablaşmalar türk lirəsi və Azərbaycan manatı ilə aparılacaq.
Bununla yanaşı, xatırladaq ki, Azərbaycan, İran, Türkiyənin xarici işlər nazirlərinin altıncı üçtərəfli görüşündə İstanbul Bəyannaməsi imzalanıb. Üçtərəfli görüş zamanı Azərbaycan, İran və Türkiyənin XİN rəhbərləri milli valyuta ilə ticarət etməkdə razılığa gəliblər. İran XİN rəhbəri Məhəmməd Cavad Zərif Türkiyə-Azərbaycan və ölkəsinin işbirliyinin bölgə baxımından önəmli olduğunu bildirib: "Milli valyutamızla ticarət əlaqələri qurmaq barədə razılığa gəldik. Bu razılıqla iqtisadi əlaqələrimizi xarici müdaxilələrdən qorumuş olacağıq". Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, xarici ticarətdə manatın payı getdikcə artacaq.
Qeyd edək ki, qonşu Rusiya da dəfələrlə Azərbaycanla ticarəti milli valyutalar üzərindən həyata keçirməyə hazır olduğunu bəyan edib.
İqtisadçı ekspertlər bildirir ki, ölkələr arasında razılıq əldə edilsə, bu, dollara tələbin azalmasına səbəb olacaq. Çünki sövdələşmələr zamanı dollar deyil, milli valyutalar istifadə ediləcək. Bununla da Dövlət Neft Fondu tərəfindən hər ay daxili bazara tələbi ödəmək üçün çıxarılan dollara qənaət ediləcək. Ekspertlər isə bildirir ki, xarici ticarətdə manatın rolunun artırılması Bakı üçün çox önəmldiir. Çünki artıq dünya miqyasında dollara qarşı çıxanların sayı artır və onun taleyinin necə olacağı bilinmir. Dominant valyuta sayılan dolların statusu hazırda bir çox istiqamətlərdən zərbə almağa başlayıb. Bu zərbələri vuranların önündə İran, İraq, Rusiya və Türkiyə gedir. İkinci eşelonda Çin hərəkət etməyə başlayıb və bu dairəni Avropa İttifaqının rəhbərliyi qapayıb. Avropa Komissiyasının rəhbəri Jan-Klod Yunker artıq avronun beynəlxalq rolunu artırmaq niyyəti barədə məlumat verib. Yunker Amerika dollarının üstünə gedərək bəyan edib ki, Avropa İttifaqının neft və digər enerji daşıyıcılarının idxalına görə haqqı dollarla ödəməsinin səbəbini bilmir. Halbuki, onların cəmi 2%-i ABŞ-dan gəlir, qalanları isə başqa ölkələrdən idxal edilir. Nəzərə alınsa ki, enerji daşıyıcılarının əsas ixracatçısı Rusiyadır və Avropa İttifaqının rəhbərliyi də Rusiya hökuməti ilə ticarətin avro və milli valyuta ilə həyata keçirilməsi barədə razılığa gələ bilər, Yunkerin bu bəyanatı Amerika dolları üçün xüsusilə təhlükəlidir. Belə vəziyyəti Azərbaycan da nəzərə almalıdır. Bundan sığortalanmağın ən yaxşı yolu isə ticarəti elə milli valyuta üzərindən aparmaqdır.
Tahir TAĞIYEV
