Dünya birjalarında neftin qiyməti müxtəlif istiqamətlərdə dəyişməklə yenə xüsusi diqqət mərkəzindədir. Ölkəmizin dünya bazarlarına çıxardığı “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti isə 1,42 dollar bahalaşaraq 81,32 dollar olub.
Son məlumatlara görə, “Brent” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 79,01 dollar, “Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 71,93 dollardır. Analitiklər isə qeyd edir ki, İran və Venesuela ətrafında baş verənlər neftin qiymətində sıçrayışları daha dinamik hala gətirə bilər. Belə vəziyyətdə kəskin qiymət artımının mümkünlüyü Neft İxrac edən Ölkələr Təşkilatını (OPEK) da narahat edir. Məhz bu səbəbdən OPEK, məlumatlara görə, iyunda neft hasilatını artıra bilər. Qurumun bu addımı atmasına səbəb kimi İran və Venesuelanın neft tədarükü ilə bağlı narahatlıqların artması göstərilir. Bununla əlaqədar qərarın iyunun 22-də Avstriyanın paytaxtı Vyanada təşkil ediləcək OPEK Nazirlər Şurasının 174-cü iclasında qəbul olunması gözlənir.
Analitiklər ABŞ-ın İran və Venesuelaya yenidən sanksiyalar tətbiq etməsi fonunda qlobal neft tədarükündə azalmaların olacağını düşünür. Lakin buna baxmayaraq, neft ixracına görə OPEK-in üçüncü ən böyük ölkəsi olan İran bu ilin aprelində neft ixracını rekord səviyyəyə çatdırıb. İran martda gündəlik 3,81 milyon barrel neft çıxarıb, apreldə isə sutkalıq 2,61 milyon neft ixrac edib. Bununla belə, qeyd olunan rəqəmlərin kəskin azalması neft bazarında qiymət şoku yaşada bilər. Venesuelanın neft hasilatı isə gündəlik 3,9 milyon barreldən hazırda 1,4 milyon barrelə düşüb. Dövlətə məxsus PDVSA şirkətinin neft istehsalı son 16 ildə yarı-yarıya azalıb. 2001-ci ildə gündəlik 3,3 milyon barrel neft istehsal edən PDVSA-nın bu ilin aprel ayındakı istehsalı 1,43 milyon barrel olub. Keçən il şirkətin istehsalı 29 faiz azalıb.
OPEK-ə yaxın mənbələrin sözlərinə görə, təşkilat bütün variantları nəzərdən keçirir və iyun ayında istehsalın artırılması barədə qərar qəbul edilə bilər. Lakin neft hasilatının azaldılması üzrə kvotanın nə qədər artırılacağı ilə bağlı, hələ ki, dəqiq rəqəm yoxdur. Bundan başqa, OPEK-ə üzv və qeyri-OPEK ölkələrinin neft hasilatının azaldılmasına dair sazişə rekord göstəricidə olan əməletmə səviyyəsini yumşaltmağı seçə biləcəyi də qeyd edilir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, OPEC aprel ayında neft hasilatının azaldılması üzrə Vyana sazişinə 172 faiz əməl edib.
Xatırladaq ki, 2016-cı il noyabrın 30-da OPEK üzrə gündəlik neft hasilatının 1,2 milyon barrel azaldılaraq 32,5 milyon barrelə endirilməsi barədə razılıq əldə olunub. Dekabrın 10-da isə Vyanada OPEK üzvləri ilə təşkilata daxil olmayan 11 ölkə, o cümlədən Azərbaycan ümumi hasilatın sutkada 558 min barrel azaldılması barədə sazişə imza atıb. Daha sonra neft hasilatının azaldılmasına dair sazişin müddətinin 2018-ci ilin sonuna kimi uzadılması ilə bağlı qərar qəbul olunub. OPEK və qeyri-OPEK ölkələrinin bu yeni razılaşmasına Azərbaycan da qoşulub. Hazırda baş verənlər Azərbaycanın neft satışından daha böyük həcmdə gəlir əldə etməsinə gətirib çıxarır. Belə vəziyyətdə artıq məlumdur ki, yaxın vaxtlarda dövlət büdcəsində neftin qiyməti ilə bağlı dəyişiklik olacaq. Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin sədri Ziyad Səmədzadə də bildirib ki, Dövlət büdcəsində dürüstləşdirmə nəzərdə tutulur. O qeyd edib ki, yaxın zamanlarda bununla bağlı komitənin iclası olacaq və orada 2018-ci ilin büdcəsində dürüstləşdirmə məsələsi müzakirə olunacaq: “Dövlət büdcəsində dürüstləşdirmə, dəyişiklik nəzərdə tutulur. Bu da neftin qiyməti ilə bağlıdır”. Onun sözlərinə görə, bu, iqtisadi fəallığı artıracaq. Büdcədə neftin qiymət artımı fonunda ilk növbədə dövlətin müxətəlif sahələrə daha çox investisya yatırması gözlənir. Bu da öz növbəsində iqtisadi fəallıq göstəricisinin yüksəlməsinə gətirib çıxaracaq. Xatırladaq ki, 2018-ci ilin büdcəsində 1 barrel neftin qiyməti 45 dollardan götürülüb. Məlumatlara görə, yeni büdcə təsdiqində qiymətlərin minimum 55 dollardan götürülməsi nəzərdə tutulur. Aydındır ki, büdcəyə bu fonda yenidən baxılması nəticəsində büdcə xərcləri artacaq. Gözlənir ki, bu zaman real sektor və sosial layihələrin maliyyələşməsi daha prioritet olacaq. İqtisadi və Sosial İnkişaf Mərkəzinin sədri Vüqar Bayramov da bunu vacib sayır: “Dövlət büdcəsinə yenidən baxılması neftin mövcud bazar qiymətinin büdcədə nəzərdə tutulan qiymətindən yüksək olması ilə bağlıdır. Bildiyiniz kimi, büdcədə neftin bir barreli 45 dollardan götürülüb. Amma hazırda Azərbaycan neftinin qiyməti 80 dollardır. Nəticə etibarı ilə yaranan fərq dövlət büdcəsinə yenidən baxılması məsələsini gündəmə gətirib. Büdcəyə edilən dəyişikliklər, sözsüz ki, büdcə xərclərinin artmasına gətirib çıxaracaq. Düzdür, artan gəlirin hansı istiqamətdə xərclənəcəyini indidən söyləmək çətindir. Ancaq sahibkarlığın inkişafı istiqamətində daha çox vəsaitin ayrılmasının tərəfdarıyıq. Kiçik və orta sahibkarların daha çox güzəştli kreditlərdən istifadə etmələrinə imkan verilməlidir. Güman edirəm ki, artan vəsait birmənalı şəkildə real sektorun inkişafına yönəldilməlidir. Həmçinin, sosial layihələrə də vəsaitin ayrılması məqsədəuyğun olardı. Lakin daha məqsədəuyğunu ilk növbədə birbaşa biznesin inkişafına vəsaitin ayrılmasıdır. Bu addım yeni iş yerlərinin yaradılması və biznesin ucuz maliyyə resurslarına çıxış imkanlarının təmin edilməsinə yönəldilə bilər. Eyni zamanda, sosial ödənişlər məsələsinə də vəsait ayrılmalıdır”. Bütün bunlar qarşıdakı günlər ərzində iqtisadi müstəvidə nəzərəçarpacaq yeniliklərin olacağını göstərir.
Tahir TAĞIYEV
