Neftin sürətlə bahalaşması fonunda qiymət artımının nə qədər davam edəcəyi barədə indi müxtəlif fikirlər səslənməkdədir. Bu gedişlə ilin ilk yarısında qiymətlərin 100 dollarlıq həddi keçməsi gözlənir. Son məlumatlara görə, artıq “Brent” markalı xam neftin bir barrelinin qiyməti 2014-cü ildən indiyədək ilk dəfə 80 dolları keçib. “Light” neftinin qiyməti isə son 4 ilin maksimumuna çataraq 72 dolları ötüb. Neftin qiymətindəki bu sıçrayışa təsir edən əsas amillərə gəlincə, ilk növbədə qeyd etmək lazım gəlir ki, “qara qızıl”ın bahalaşmasına indi geosiyasi amillər çox təsir edir.
Məsələn, bu günlərdə ABŞ-ın öz səfirliyini Təl-Əvivdən Qüdsə köçürməsinin ardından Qəzza sektorunun sərhədində İsrail ordusu ilə toqquşmaların artmasının Orta Şərqdə neft təklifi ilə bağlı problemlərin yaranacağına dair ehtimallara zəmin yaratması qiymətlərə birbaşa təsir edir.
Digər səbəb isə İsrailin Qəzza bölgəsini bombalamasından sonra Ərəb Liqası xarici işlər nazirlərinin Qahirədə toplaşmasıdır. Həmçinin ABŞ-ın Rusiyaya qarşı yeni sanksiyalar tətbiq edəcəyi ilə bağlı yayılan xəbərlər də neftin qiymətinin bahalaşmasına öz təsiri göstərir. Bundan başqa, neftin qiymətindəki artıma ABŞ-ın İranın nüvə proqramı üzrə sazişdən çıxması və bu ölkəyə qarşı yenidən sanksiyalar tətbiq etmə qərarı ilə əlaqədar Fransanın “Total” neft-qaz şirkətinin İrandakı 4,2 milyard avroluq “Cənubi Pars” qaz yatağının 11-ci fazasının inkişaf etdirilməsi layihəsinin icrasını dayandırması da təsirsiz ötüşməyib. Neft və dəniz daşımaları sahəsində dünyanın ən böyük şirkətlərindən olan Danimarkanın “Maersk” holdinqinin İrandakı bütün fəaliyyətini sona çatdırması, Almaniyanın sığorta nəhəngi “Allianz”ın İranla ticarətini dayandırmağa hazır olduğunu açıqlaması, həmçinin də “Siemens”in baş icraçı direktoru Joe Kaiserin şirkətin artıq İranla yeni əməkdaşlıq qurmayacağını bildirməsi də qiymət yüksəlişinə səbəb olan faktorlardır.
Eləcə də, Neft İxrac edən Ölkələr Təşkilatının (OPEK) son hesabatına görə, iqtisadi və siyasi baxımdan çətinliklər yaşayan Venesuelada gündəlik neft istehsalı apreldə martla müqayisədə 41 min 700 barrel azalaraq 1 milyon 436 barrelə düşüb. Venesuelada neft hasilatının azalması, eləcə də ABŞ-ın neft emalı zavodlarının iyun ayında təmirə bağlanacağı da “qara qızıl”ın qiymətinin bahalaşmasına təsir edən amillərdir. Qlobal neft tələbatının 2018-ci ildə gündəlik orta hesabla 99,2 milyon barrelə çatacağına dair xəbərlər də qiyməti yüksəldir. Nəticədə dünya birjalarında neftin qiyməti bahalaşır.
Ölkəmizin satdığı “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti isə 2,21 dollar bahalaşaraq 81,03 dollar olub. Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri İlham Şaban qeyd edir ki, il ərzində neftin qiyməti 70 dollardan aşağı düşməzsə, Azərbaycan 2,5 milyard dollardan yuxarı əlavə gəlir əldə edəcək. Yəni ötən il neftdən 6,3 milyard olan mənfəətimiz 8,5-9 milyard dollar səviyyəsinə qədər yüksələ bilər. O bildirib ki, hazırda neftin qiymət artımının amplitudası çox yüksəkdir: “Hazırda birjalara təsir edən amillər həddən artıq çoxdur. Gün ərzində yayılan dəyişkən siyasi, iqtisadi informasiyalar öz təsirini dünya bazarındakı neft qiymətlərində göstərir. Bu kimi informasiyalar nəticəsində birjalarda neftin qiymətinin kəskin aşağı düşməsi və bahalaşması müşahidə olunur. Qiymətlərin qeyri-stabilliyinin nə vaxta qədər davam edəcəyini proqnozlaşmdırmaq çox çətindir. Hələ ki, həm geopolitik məkanda, həm də tələb və təklif arasında təzadlı məqamlar çoxdur. Amma iyun ayında, ümumiyyətlə, neft bazarında bir sıra ziddiyyətli məqamlar baş verə bilər. Bu da mövsümi xarakter daşıyan neftayırma zavodlarının böyük əksəriyyətinin həmin vaxt təmirə bağlanması ilə bağlı olacaq. Bununla əlaqədar həmin şirkətlər kifayət qədər tədarük görmək istəyir. Bu tədarük isə o deməkdir ki, onlar daha çox neft alır və ehtiyatlarını artırırlar. Bununla həmin nefti özlərində emal edərək anbarlarda neft məhsulları ehtiyatı yaratmağı hədəfləyirlər. Belə olan halda həmin ölkələr öz alıcıları qarşısında sifarişləri həyata keçirə bilir”.
Ekspert qeyd edib ki, hazırda bazarda olan qiymətin real tələb, yoxsa bazarda ona olan təklif olduğu bilinmir: “Bundan əlavə, neftayırma zavodlarının təmirə bağlanma vaxtı da hər yerdə eyni olmur. Həmin zavodların özləri üçün rezerv aldığı neftin miqdarının fərqli olması da bazarda ajiotaj yaradır. Ona görə də hazırda bazarda tələbin daha çox olmasına görə qiymət artır”. Ekspert neftin qiymətinin 100 dolları ötəcəyi ilə bağlı söyləntilərə də münasibət bildirib: “Bunun üçün neft bazarında kifayət qədər ciddi hadisələr baş verməlidir. Digər tərəfdən, neftin böyük həcmlərinin daşındığı nəqliyyat dəhlizləri üzərində də hərbi çaxnaşmalar olarsa, bu risqlər nəzərə alınıb neftin qiyməti belə bir həddə çata bilər. Əks təqdirdə hazırda neftin qiymətinin 100 dolları keçməsinə hər hansı səbəb yoxdur”.Ekspert vurğulayıb ki, neftin qiymət artımı Azərbaycanın valyuta gəlirlərini artırır.
Tahir TAĞIYEV
