ABŞ və İran arasında artan gərginlik artıq özünü dünya enerci bazarlarında da hiss etdirir. Belə ki, əvvəldən də gözlənildiyi kimi, neftin qiyməti sürətlə artır. Bu gedişlə ilin ilk yarısında neftin 100 dollarıq həddə çatması tamamilə gözlənilən sayılır.
Son məlumatlara əsasən isə, dünya birjalarında ölkəmizin satdığı “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 2,99 dollar bahalaşaraq 77,84 dollar təşkil edib. Londonun ICE birjasında “Brent” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 0,56 dollar artaraq 77,77 dollar, Nyu-Yorkun NYMEX birjasında “Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti isə 0,57 dollar bahalaşaraq 71,71 dollar olub. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, qiymətlərin daha böyük sürətlə yüksəlməsi gözlənir. Çünki İranla ABŞ arasında münasibətlərin bundan sonra daha kəskin xarakter alması gözləniləndir. Bunu Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri İlham Şaban da istisna etmir: “Hazırda qiymət artımı birja lentlərindəki qırmızı xəbərlərin sayının çoxluğu ilə əlaqədardır və şok effekti yaradır. İstənilən halda, hətta VTİ markalı neftin qiymətinin 70 dollar olması bazarlarda “qara qızıl”la bağlı bu ilə verilən bütün proqnozları alt-üst edir. Neft ixracatçılarının qazancı proqnoz göstəricilərini xeyli üstələyir. Əsas məsələ neft gəlirlərindən kimin daha effektli yararlanma siyasəti yürüdəcəyidir”.
Hələlik isə geosiyasi faktorlar üzündən neftin qiymətinin artmaqda davam etməsi gözlənir. Bahalaşmaya isə bir çox amillər təsir edir. İlk növbədə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, ABŞ İranla bağlı sazişdən imtina edərək bu ölkəyə qarşı sanksiyalar irəli sürmək barədə düşünür. Bu, bazar üçün ciddi siqnal sayılır. Dünyanın aparıcı neft ixracatçılarından olan Venesuelada iqtisadi böhran dərinləşib. Bu, bazarda təklifi azaldır. Neftə tələbatın sabit qaldığı nəzərə alınarsa, Venesueladakı vəziyyətin qiymətləri artıracağı şübhəsizdir. Qlobal iqtisadi artım sürətlənməsi də vəziyyətə təsir edir. Bundan irəli gəlir ki, cari ilin ilk rübündə qlobal neft tələbatı keçən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 1,9 milyon barrel və ya 2 faiz artıb. ABŞ-ın Enerji İnformasiya Administrasiyasının son hesabatında deyilir ki, tələbatın daha da artması gözlənir. Digər tərəfdən, dünyada yeni yüksək iqtisadi artım neftə tələbatın artması deməkdir. Bu tələbat ödənilməyəcəksə, “qara qızıl”ın bahalaşması qaçılmazdır.
Digər tərəfdən daha bir vacib məqam budur ki, Neft İxrac edən Ölkələr Təşkilatı (OPEK) neft bazarını sabitləşdirmək istiqamətində səylərini davam etdirir. OPEK-in baş katibi Məhəmməd Barkindo bu xüsusda bildirib: “Biz OPEK-ə üzv və kartelə daxil olmayan ölkələrə güvənirik. OPEK-ə daxil olmayan tərəfdaşlarımız neft bazarında tarixin ən çətin dövründən sonra sabitliyi bərpa etmək üçün birgə səyləri dəstəkləyir. Biz bu qeyri-müəyyənlikdə liderlik etməyə davam edirik. Neft bazarının yenidən bərpası artıq 4 ilədək davam edən uzun prosesdir. Bu hələ də davam edən bir işdir və davamlılığı tələb edir”. Xatırladaq ki, OPEK-ə üzv və kartelə daxil olmayan dövlətlər neft hasilatının azaldılmasına dair sazişin müddətinin 2018-ci ilin sonuna kimi uzadılması ilə bağlı qərar qəbul edib. OPEK+ sazişi adlanan müqaviləyə qoşulan Azərbaycan bu istiqamət üzrə öhdəliyini tam yerinə yetirib.
Bütün bunlar isə neftin qiymət yüksəlişinə ciddi təkan verir. Artıq ABŞ-ın Enerji İnformasiya Administrasiyası xam neftin qiyməti ilə bağlı proqnozlarını xeyli yüksəldib. Qurum bildirir ki, “qara qızıl”ın qiymətinə dair proqnozun artması OPEK və bəzi qeyri-OPEK ölkələri ilə 2017-ci ilin yanvarından bu yana tətbiq edilən neft hasilatının azaldılması üzrə razılaşmanın davam etməsi və İrana qarşı yenidən sanksiyaların tətbiq olunması ilə bağlıdır. Bildirilir ki, yaranmış vəziyyətdə İranın xam neft istehsalı azalacaq. Qlobal neft tələbatının artmağa başlaması isə “qara qızıl”ın qiyməti üzərində yuxarı istiqamətli təzyiq meydana gətirir. Bu vəziyyətdə hasilatçı ölkələrin neftdən daha çox gəlir əldə etməsi də qaçılmaz hala çevrilir. Bura elə ABŞ-ın zəiflətmək istədiyi İran da daxildir. İqtisadçı ekspert Natiq Cəfərli qeyd edir ki, Trampın addımı neftin qiymətlərini artırıb və ABŞ-ın düşmən elan etdiyi Rusiya və İran daha çox pul qazanmağa başlayıb: “Neftin qiymətinin 1 dollar artması hər gün Rusiyaya 8 milyon, İrana isə 2 milyon dollar əlavə qazanc gətirir. Bir il bundan öncə neftin qiyməti 45 dollar idi, bu gün 76 dollar olub. Keçən ilin mayına nisbətən Rusiya günə əlavə 250 milyon, İran isə 62 milyon dollar pul qazanır”. N.Cəfərlinin sözlərinə görə, gərginlik bir az da artsa, neft 80 dolları da keçə bilər. Hazırda Azərbaycana da neftin satışı ilə bağıl hər barrel üçün nəzərdə tutulan 45 dollar əvəzinə 78 dollar, yəni əlavə 33 dollar gəlir. Bu isə neft satışından ölkənin böyük gəlirlər götürməsi, valtyuta ehtyiatlarını daha sürətlə artması deməkdir. Qeyd edək ki, hazırda 45 milyard dollara çatan bu ehtiyatların yaranmış vəziyyətdə ilin sonuna kimi 50 milyarda çatması da istisna olunmur. Bu, həm də ölkəyə yeni sərmayə imkanları qazandırır. Bu vəziyyətdə milli valyutanın mövqeyinin də əhəmiyyətli dərəcjədə möhkəmlənməsi tamamilə gözləniləndir.
Nahid SALAYEV
