Re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı­nın təş­viq edil­mə­si

Azər­bay­can uğur­lu neft stra­te­gi­ya­sı­nın əsa­sı­nı qo­yan "Əs­rin mü­qa­vi­lə­si"nin ic­ra­sı­na baş­lan­ma­sı ilə öl­kə­yə xa­ri­ci in­ves­ti­si­ya­la­rın cəlb olun­ma­sı­na na­il ol­du. Ar­tan ener­ji gə­lir­lə­ri­ni qey­ri-neft sek­to­ru­na yö­nəlt­mək­lə iq­ti­sa­diy­ya­tın hər­tə­rəf­li in­ki­şa­fı­na na­il ol­maq son­ra­kı dövr­də Azər­bay­can döv­lə­ti­nin qar­şı­sın­da du­ran ən mü­hüm və­zi­fə­lər­dən bi­ri­nə çev­ril­di.

Re­gi­on­la­rın in­ki­şa­fı ilə bağ­lı uğur­la hə­ya­ta ke­çi­ri­lən döv­lət proq­ram­la­rın­da diq­qət ye­ti­ri­lən ən əsas mə­sə­lə­lər­dən bi­ri də müa­sir tə­ləb­lə­rə uy­ğun so­si­al in­fras­truk­tu­run ya­ra­dıl­ma­sı­dır. Bu is­ti­qa­mət­də atı­lan ad­dım­lar öz müs­bət nə­ti­cə­lə­ri­ni ver­mək­də, in­san­la­rın hə­yat tər­zi­nin da­ha da yax­şı­laş­ma­sı ilə mü­şa­yi­ət olun­maq­da­dır. Re­gi­on­la­rın in­ki­şa­fı­na da­ir döv­lət proq­ram­la­rı çər­çi­və­sin­də böl­gə­lər­də in­fras­truk­tu­run bər­pa­sı və in­ki­şa­fı, əha­li­nin kom­mu­nal xid­mət­lər­lə, o cüm­lə­dən elek­trik ener­ji­si, qaz və su ilə təc­hi­za­tı, sə­hiy­yə və təh­sil mü­əs­si­sə­lə­ri­nin ti­kin­ti­si, əha­li­nin so­si­al və­ziy­yə­ti­nin da­ha da yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də mü­hüm təd­bir­lər hə­ya­ta ke­çi­ri­lib, bu sa­hə­yə iri­həcm­li döv­lət in­ves­ti­si­ya­la­rı yö­nəl­di­lib.

Öl­kə­miz­də ba­zar iq­ti­sa­diy­ya­tı prin­sip­lə­ri­nin tam bər­qə­rar ol­ma­sı, xa­ri­ci in­ves­ti­si­ya­la­rın qey­ri-neft sek­to­ru­na, xü­su­sən də re­gi­on­la­rın in­ki­şa­fı­na yö­nəl­dil­mə­si, əl­ve­riş­li sa­hib­kar­lıq və biz­nes mü­hi­ti­nin for­ma­laş­dı­rıl­ma­sı, iş­siz­lik prob­le­mi­nin həl­li, əha­li­nin hə­yat şə­rai­ti­nin yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı mə­sə­lə­lə­ri Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin son on üç il­də ye­rit­di­yi iq­ti­sa­di si­ya­sə­tin prio­ri­tet is­ti­qa­mət­lə­ri ol­du. Azər­bay­can bu gün qey­ri-neft sek­to­ru­na əsas­la­nan iq­ti­sa­di in­ki­şaf mo­de­li­ni prio­ri­tet se­çib. Öl­kə­də qey­ri-neft sek­to­ru­nun in­ki­şa­fı, sə­na­ye mü­əs­si­sə­lə­ri­nin ya­ra­dıl­ma­sı, res­pub­li­ka­mı­zın xam­mal ix­rac edən res­pub­li­ka­dan elm­tu­tum­lu sə­na­ye və in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı is­teh­sal­çı­sı­na, mün­bit tu­rizm mə­ka­nı­na çev­ril­mə­si məq­sə­di­nin re­al­lı­ğa çev­ril­mə­si üçün bü­tün im­kan­lar sə­fər­bər olu­nub. Xü­su­sən də re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı təd­bir­lə­ri­nin ge­niş­lən­mə­si öl­kə­mi­zin sə­na­ye po­ten­sia­lı­nın güc­lən­di­ril­mə­si zə­ru­rə­ti­ni ön pla­na çı­xa­rıb və bu is­ti­qa­mət­də mü­əy­yən ad­dım­lar atı­lıb.  Sum­qa­yıt Kim­ya Sə­na­ye, Ba­la­xa­nı, Min­gə­çe­vir və Qa­ra­dağ sə­na­ye park­la­rın­da, Pi­ral­la­hı və Min­gə­çe­vir Yük­sək Tex­no­lo­gi­ya­lar park­la­rın­da, Neft­ça­la Sə­na­ye Mə­həl­lə­sin­də mü­va­fiq iş­lə­rin gö­rül­mə­si da­vam et­di­ri­lir. Yer­li po­ten­si­al nə­zə­rə alın­maq­la di­gər re­gi­on­lar­da da sə­na­ye park­la­rı və mə­həl­lə­lə­ri­nin ya­ra­dıl­ma­sı mü­hüm is­ti­qa­mət ki­mi gö­tü­rü­lüb.

Bu gün qar­şı­da du­ran üm­də və­zi­fə­lər­dən bi­ri də ix­ra­cın həm məh­sul­la­rın çe­şi­di, həm də coğ­ra­fi­ya­sı ba­xı­mın­dan şa­xə­lən­di­ril­mə­si­dir. Bu məq­səd­lə ix­ra­cın, o cüm­lə­dən ge­ri ödə­mə dəs­tə­yi­nin ve­ril­mə­si, "Ma­de in Azer­bai­jan" bren­di­nin xa­ri­ci ba­zar­lar­da təş­vi­qi, yer­li şir­kət­lə­rin ix­rac­la bağ­lı xa­ri­ci öl­kə­lər­də ser­ti­fi­kat və pa­tent­lər al­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də iş­lər gö­rü­lür. İq­ti­sa­diy­ya­tın şa­xə­lən­di­ril­mə­si, ər­zaq təh­lü­kə­siz­li­yi­nin möh­kəm­lən­di­ril­mə­si, özü­nü­tə­mi­nat sə­viy­yə­si­nin yük­səl­dil­mə­si, məş­ğul­lu­ğun tə­min olun­ma­sı, qey­ri-neft məh­sul­la­rı­nın ix­ra­cı­nın ar­tı­rıl­ma­sı, id­xal­dan ası­lı­lı­ğın azal­dıl­ma­sı və di­gər stra­te­ji və­zi­fə­lə­rin həl­lin­də özəl sek­tor həl­le­di­ci ro­la ma­lik­dir.

İq­ti­sa­di da­ya­nıq­lı­ğın tə­min olun­ma­sın­da öl­kə­də ya­ra­dıl­mış si­ya­si sa­bit­lik­lə ya­na­şı, iq­ti­sa­diy­ya­tın şa­xə­lən­di­ril­mə­si si­ya­sə­ti­nin, bu si­ya­sə­tin prio­ri­tet is­ti­qa­mət­lə­rin­dən olan re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı proq­ram­la­rı­nın müs­təs­na əhə­miy­yə­ti var. Ha­zır­kı dövr­də əla­və val­yu­ta tə­lə­bi ya­ra­dan, id­xa­lı əvəz edən və öl­kə­yə val­yu­ta gə­ti­rən ix­rac­yö­nüm­lü yer­li is­teh­sa­lın ge­niş­lən­mə­si­nin sü­rət­lən­di­ril­mə­si məq­sə­di­lə döv­lət tə­rə­fin­dən kon­kret la­yi­hə­lə­rə yö­nəl­di­lən in­fras­truk­tur dəs­tə­yi yer­li is­teh­sa­lın da­ha sü­rət­li ar­tı­mı­na, döv­lət in­ves­ti­si­ya­la­rı­nın məq­səd­yön­lü və sə­mə­rə­li is­ti­fa­də­si­nə, əha­li­nin məş­ğul­lu­ğu­na öz töh­fə­si­ni ve­rə­cək.

Sa­hib­kar­lı­ğın in­ki­şa­fı öl­kə iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın di­ver­si­fi­ka­si­ya­sı ba­xı­mın­dan hə­ya­ta ke­çi­ri­lən döv­lət si­ya­sə­ti­nin apa­rı­cı is­ti­qa­mət­lə­rin­dən bi­ri­ni təş­kil edir. Bu si­ya­sət iq­ti­sa­diy­ya­tın bü­tün sa­hə­lə­rin­də, xü­su­si­lə prio­ri­tet in­ki­şaf sa­hə­lə­rin­də iş­gü­zar fəa­liy­yət üçün nor­ma­tiv-hü­qu­qi, təş­ki­la­ti və ma­liy­yə tə­mi­na­tı sə­viy­yə­si­nin yük­səl­dil­mə­si­nə yö­nəl­di­lib. Döv­lət baş­çı­sı­nın öl­kə­də sa­hib­kar­lı­ğın in­ki­şa­fı is­ti­qa­mə­tin­də at­dı­ğı ad­dım­lar sis­tem­li və ar­dı­cıl fəa­liy­yət kon­sep­si­ya­sı­na əsas­la­nır. Sa­hib­kar­lı­ğın in­ki­şa­fı, bu is­ti­qa­mət­də əl­ve­riş­li şə­rai­tin ya­ra­dıl­ma­sı məq­sə­di­lə öl­kə baş­çı­sı­nın mü­va­fiq fər­man­la­rı­na əsa­sən, li­sen­zi­ya tə­ləb olu­nan fəa­liy­yət növ­lə­ri­nin sa­yı 59-dan 37-yə en­di­ri­lib, in­di­yə­dək ve­ril­miş və qüv­və­də olan li­sen­zi­ya­lar müd­dət­siz elan olu­nub, ye­ni li­sen­zi­ya­lar isə müd­dət­siz ve­ri­lir, li­sen­zi­ya­nın ve­ril­mə­si­nə gö­rə ödə­ni­lən döv­lət rü­su­mu­nun məb­lə­ği təx­mi­nən 2 də­fə, re­gi­on­lar üz­rə 4 də­fə aza­lıb. Li­sen­zi­ya ve­ril­mə­si üçün tə­ləb olu­nan pro­se­dur­lar sa­də­ləş­di­ri­lir. Ey­ni za­man­da "Li­sen­zi­ya­lar və ica­zə­lər haq­qın­da" Qa­nun qə­bul edi­lib ki, hə­min qa­nu­na əsa­sən, sa­hib­kar­lıq fəa­liy­yə­ti növ­lə­ri­nə ve­ri­lən ica­zə­lə­rin sa­yı təq­ri­bən 4 də­fə azal­dı­la­raq 330-dan 87-yə en­di­ri­lib.

Re­gi­on­lar­da möv­cud olan əmək eh­ti­yat­la­rın­dan, tə­bii və iq­ti­sa­di po­ten­si­al­dan sə­mə­rə­li is­ti­fa­də et­mək, iq­ti­sa­diy­ya­tın qey­ri-neft sek­to­ru­nun in­ki­şa­fı­nı sü­rət­lən­dir­mək və əha­li­nin məş­ğul­lu­ğu­nu ar­tır­maq, yox­sul­lu­ğun sə­viy­yə­si­ni azalt­maq, in­fras­truk­tu­ru ye­ni­ləş­dir­mək, əl­ve­riş­li in­ves­ti­si­ya şə­rai­ti, ye­ni iş yer­lə­ri ya­rat­maq is­ti­qa­mə­tin­də sis­tem­li təd­bir­lə­rin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si məq­sə­di­lə bir ne­çə döv­lət proq­ra­mı qə­bul edil­di ki, bu proq­ram­la­rın ic­ra olun­du­ğu ötən il­lər ər­zin­də xey­li in­ki­şaf qey­də alı­nıb. Bu­nun­la da Azər­bay­ca­nın ma­liy­yə im­kan­la­rı art­dı, öl­kə­miz trans­mil­li la­yi­hə­lə­rin tə­şəb­büs­ka­rı və əsas iş­ti­rak­çı­sı ki­mi çı­xış et­mə­yə baş­la­dı, pay­taxt­da və re­gi­on­lar­da müa­sir in­fras­truk­tu­run ya­ra­dıl­ma­sı, ye­ni tex­no­lo­gi­ya­la­ra əsas­la­nan mü­əs­si­sə­lə­rin fəa­liy­yə­tə baş­la­ma­sı, sa­hib­kar­lı­ğın dəs­tək­lən­mə­si, biz­nes mü­hi­ti­nin yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı Azər­bay­ca­nın dün­ya­da nü­fu­zu­nun da­ha da art­ma­sı­na, iq­ti­sa­diy­ya­tın rə­qa­bət qa­bi­liy­yə­ti­nin yük­səl­mə­si­nə, əha­li­nin hə­yat sə­viy­yə­si­nin da­vam­lı ola­raq yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı­na sə­bəb ol­du.

Re­gi­on­la­rın in­ki­şa­fı­na da­ir ic­ra olun­muş il­kin Döv­lət Proq­ra­mı (2004-2008-ci il­lər) öl­kə­mi­zin müx­tə­lif böl­gə­lə­rin­də in­ki­şa­fın ye­ni əsas­la­rı­nı ya­rat­maq­la tə­rəq­qi pro­se­si­ni sü­rət­lən­dir­di və ye­ni bir mər­hə­lə­yə ke­çir­di. 14 ap­rel 2009-cu il ta­rix­li Fər­ma­nı ilə öl­kə baş­çı­sı İl­ham Əli­yev "Azər­bay­can Re­sub­li­ka­sı re­gi­on­la­rı­nın 2009-2013-cü il­lər­də so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı Döv­lət Proq­ra­mı"nı təs­diq et­di. Bu proq­ra­mın ha­zır­lan­ma­sın­da əsas məq­səd öl­kə iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın di­na­mik in­ki­şa­fı­na və onun tə­sər­rü­fat sis­te­mi­nə sə­mə­rə­li in­teq­ra­si­ya­sı­na, kom­mu­nal xid­mət­lə­rin sə­viy­yə­si­nin yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı­na, əha­li­nin ri­fa­hı­nın da­vam­lı ola­raq yük­səl­dil­mə­si­nə na­il ol­maq idi ki, bu da öz uğur­lu nə­ti­cə­si­ni ver­di. So­nun­cu qə­bul olu­nan Döv­lət Proq­ra­mı isə 2014-2018-ci il­lə­ri əha­tə edir. Bu proq­ra­mın təs­diq edil­mə­si ilə öl­kə­nin ye­ni mər­hə­lə­də olan iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın di­na­mik in­ki­şa­fı, hə­yat sə­viy­yə­si­nin yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı, bü­tün re­gi­on­lar­da möv­cud po­ten­si­al­dan sə­mə­rə­li is­ti­fa­də emək­lə qey­ri-neft sek­to­ru­nun in­ki­şa­fı, ye­ni is­teh­sa­lat mü­əs­si­sə­lə­ri­nin ya­ra­dıl­ma­sı, möv­cud sa­hə­lər­də is­teh­sa­lat fəa­liy­yə­ti­nin ge­niş­lən­di­ril­mə­si, ra­bi­tə və in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın tət­bi­qi­nin sü­rət­lən­di­ril­mə­si, so­si­al in­fras­truk­tu­run yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı, elə­cə də elm, təh­sil, sə­hiy­yə, mə­də­niy­yət və id­man ob­yekt­lə­ri­nin in­şa­sı, ye­ni­dən qu­rul­ma­sı, əlil­lər və şə­hid ai­lə­lə­ri üçün ya­şa­yış bi­na­la­rı­nın ti­kin­ti­si üz­rə komp­leks təd­bir­lə­rin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si nə­zər­də tu­tu­lub.

2004-cü il­dən bu gü­nə qə­dər Azər­bay­can dün­ya miq­ya­sın­da iq­ti­sa­di və so­si­al ba­xım­dan çox sü­rət­lə in­ki­şaf edən öl­kə­yə çev­ri­lib.

So­si­al sa­hə­yə gəl­dik­də isə, apa­rı­lan uğur­lu is­la­hat­la­rın nə­ti­cə­si ola­raq qeyd et­mə­li­yik ki, son 13 il­də re­gi­on­lar­da 2900 mək­təb bi­na­sı, 560 tibb oca­ğı ti­ki­lib və tə­mir edi­lib, 41 olim­pi­ya id­man mər­kə­zi və 30 gənc­lər mər­kə­zi ya­ra­dı­lıb. So­si­al in­fras­truk­tur la­yi­hə­lə­ri­nin ic­ra­sı re­gio­nal in­ki­şa­fın özə­yi­dir, çün­ki böl­gə­lər­də bu cür də­yi­şik­lik­lər ol­ma­sa, heç bir proq­ram ic­ra edi­lə bil­məz.

Böl­gə­lə­rin in­ki­şa­fın­da du­ran əsas tə­məl amil­lər: əha­li­nin elek­trik, qaz və iç­mə­li su ilə tam tə­min olun­ma­sı, yol­la­rın yax­şı və­ziy­yət­də ol­ma­sı, aq­rar sek­tor, me­lio­ra­si­ya və tu­riz­min in­ki­şa­fı­dır. Ha­zır­da bü­tün şə­hər­lər­də qaz­laş­dır­ma yüz fa­iz sə­viy­yə­sin­də­dir və bu pro­ses kənd yer­lə­rin­də də uğur­la da­vam edi­ri­lir. Əgər iş­lər bu di­na­mi­ka ilə da­vam et­di­ri­lər­sə, ic­ra olu­nan proq­ra­mın so­nun­da, yə­ni 2018-ci il­də qaz­laş­dır­ma öl­kə əra­zi­sin­də 90-95 fa­iz təş­kil edə­cək.

Söz­süz ki, re­gi­on­la­rı­mı­zın su təc­hi­za­tı­nın yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı prio­ri­tet xa­rak­ter da­şı­yan mə­sə­lə­lər­dən­dir və son il­lər bu sa­hə­yə da­ha da bö­yük diq­qət ye­ti­ri­lir. 2004-2008 və 2009-2013-cü il­lə­ri əha­tə edən Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı re­gi­on­la­rı­nın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı döv­lət proq­ram­la­rı­na uy­ğun ola­raq su təc­hi­za­tı və ka­na­li­za­si­ya sis­tem­lə­ri­nin ye­ni­dən qu­rul­ma­sı üz­rə iri la­yi­hə­lər hə­ya­ta ke­çi­ri­lib və ha­zır­da ic­ra olu­nan proq­ram çər­çi­və­sin­də iş­lər da­vam et­di­ri­lir. Ötən dövr­də 40 şə­hər­də iç­mə­li su və ka­na­li­za­si­ya la­yi­hə­lə­ri ic­ra olu­nub, ar­tıq 12 şə­hər­də iş­lər ye­kun­la­şıb, di­gər 28 şə­hər­də isə da­vam et­di­ri­lir. Be­lə ki, gö­rül­müş iş­lər nə­ti­cə­sin­də bu şə­hər­lər­də 480 min nə­fər iç­mə­li su ilə tə­min olu­nub ki, on­la­rın da 175 mi­ni ilk də­fə mər­kəz­ləş­di­ril­miş qay­da­da su alan­lar­dır. Döv­lət Proq­ra­mı­na uy­ğun ola­raq, iç­mə­li su­dan əziy­yət çə­kən kənd­lər­də də la­yi­hə­lə­rin ic­ra­sı uğur­la da­vam et­di­ri­lir. Ümu­miy­yət­lə, re­gi­on­la­rın su təc­hi­za­tı­nın yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı üçün çox mü­hüm iş­lə­rə im­za atı­lıb: Oğuz-Qə­bə­lə-Ba­kı su kə­mə­ri ti­ki­lib, Ba­kı-Tif­lis-Cey­han neft kə­mə­ri­nin gə­lir­lə­rin­dən əl­də olu­nan və­sa­it ye­ni su kə­mər­lə­ri­nin ti­kin­ti­si­nə sərf olu­nub.

2004-cü il­dən bu gü­nə qə­dər ic­ra olu­nan re­gi­on­la­rın so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı döv­lət proq­ram­la­rı böl­gə­lə­ri­mi­zin iq­ti­sa­di po­ten­sia­lı­nı da­vam­lı ola­raq üzə çı­xa­rıb in­ki­şaf et­di­rir, kənd tə­sər­rü­fa­tı­nı da­ha şa­xə­li şə­kil­də və di­na­mi­ka ilə yük­sə­li­şə doğ­ru də­yiş­di­rir, kom­mu­nal xid­mət­lə­rin key­fiy­yə­ti­ni da­ha da yük­səl­dir, biz­nes və in­ves­ti­si­ya mü­hi­ti­nin, əha­li­nin ri­fa­hı­nın yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı­na sə­bəb olur, bu­nun­la da öl­kə­nin stra­te­ji in­ki­şaf hə­dəf­lə­ri­nə, mü­əy­yən edil­miş məq­səd­lə­rə na­il olun­ma­sı­na əhə­miy­yət­li töh­fə­si­ni ve­rir. Bü­tün bun­lar onu gös­tə­rir ki, "Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı re­gi­on­la­rı­nın 2014-2018-ci il­lər­də so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı Döv­lət Proq­ra­mı" çər­çi­və­sin­də gö­rü­lən və gö­rü­lə­cək iş­lə­rin nə­ti­cə­si ola­raq, əl­də edi­lən uğur­la­rın sa­yı ar­ta­caq və da­ha da zən­gin nə­ti­cə­lər ve­rə­cək. 

Vi­da­di XU­DA­ŞOV

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim et­mək üçün­dür.