Dünya bazarlarında neftin qiyməti son günlərdə yenə qeyri-stabillik nümayiş etdirərək müxtəlif istiqamətlərdə dəyişir. Belə vəziyyətdən əziyyət çəkən tərəflərdən biri isə hasilatla məşğul olan ölkələrdir və neftin oynayan qiyməti onların iqtisadiyyatına daha çox mənfi istiqamətdə təsir edir. Amma qeyri-neft sektorunun inkişafı istiqamətində müvafiq addım atan ölkələr, məsələn, Azərbaycan bu problemin öhdəsindən uğurla gəlir.
Digər tərəfdən Azərbaycanın qaz ixracı sahəsində mövqelərini sürətlə yaxşılaşdırması ölkəyə bu istiqamətdə indi daha çox gəlirin gəlməsi ilə müşahidə edilir. Neftdən azalan gəlirləri qaz satışından əldə olunan mənfəət, belə demək olarsa, kompensasiya edir.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bu ilin yanvar-aprel ayları ərzində Azərbaycan 1,705 milyard kubmetr həcmində təbii qaz ixrac edib. Bu dövrdə ixrac olunan təbii qazın dəyəri 276,201 milyon ABŞ dolları təşkil edib. Qeyd edək ki, ötən ilin müvafiq dövründə Azərbaycan 627,253 milyon kubmetr miqdarında, 83,590 milyon dollar dəyərində təbii qaz ixrac edib. Beləliklə, bu ilin dörd ayında ixrac olunan təbii qazın miqdarı 2,72, dəyəri isə 3,3 dəfə artıb. Bu dövrdə Azərbaycanın ümumi ixracında təbii qazın payı 8,05% olub. Gələn ildən etibarən isə Azərbaycan qaz satışından daha çox vəsait əldə edəcək. Belə ki, gələn il ölkənin qaz ixracının əsas qollarından birini təşkil edən "Transanadolu" qaz boru kəməri (TANAP) işə düşəcək. TANAP-ın baş direktoru Saltuk Düzyol bildirir ki, kəmərə gələn ilin yanvarında ilk dəfə sınaq məqsədilə qaz vurulacaq. Onun sözlrinə görə, boru kəmərilə Azərbaycan təbii qazının Türkiyəyə çatdırılması üçün işlərin 80 faizi görülüb: "Faza-0", yəni 2018-ci ilin iyununda Türkiyəyə ilk təbii qazın verilməsi üçün görüləcək işlər çərçivəsində təxminən 1334 kilometr uzunluğundakı boru kəməri ilə yanaşı, 2 ədəd ölçmə stansiyası, 1 ədəd ana xətt və 1 ədəd kompressor stansiyasının, eləcə də çoxlu sayda blok klapan və digər stansiyaların tikintisi həyata keçirilir. "Faza-0" üzrə tikinti işləri Türkiyə-Gürcüstan sərhədindən başlayaraq Əskişəhərə qədər uzanan marşrut boyunca həyata keçirilir. 2018-ci il iyun ayının sonuna qədər "Faza-0" çərçivəsində işlərin tamamlanması, BOTAŞ şirkəti vasitəsilə Türkiyəyə Azərbaycan təbii qazının verilməsi planlaşdırılır. İlkin mərhələdə TANAP-la Türkiyəyə ildə 2 milyard kubmetr qaz veriləcək. Daha sonrakı 3 il ərzində isə bu həcm 6 milyard kubmetrə çatdırılacaq".
Bir daha xatırladaq ki, "Şahdəniz-2" yatağından çıxarılan qazı Türkiyəyə və bu ölkədən Avropaya nəql edəcək TANAP "Cənub Qaz Dəhlizi"nin tərkib hissəsi olan layihədir. TANAP Türkiyə-Gürcüstan sərhədində Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinə, Türkiyə-Yunanıstan sərhədində isə "Transadriatik" (TAP) qaz boru kəmərinə birləşəcək. TANAP-ın tikintisi üzrə ilk mərhələ sona çatdırılıb və hazırda ikinci mərhələ üzrə işlər davam etdirilir. Boru kəmərinin ilkin ötürücülük qabiliyyəti 16 milyard kubmetrdir və sonradan bu həcmin 31 milyard kubmetrədək artırılması imkanı var. Kəmərin gələn il işə düşməsi ilə Azərbaycan qaz satışından daha çox vəsait əldə edəcək. Bu isə neft bazarında yaşanan təlatümlər fonunda olduqca mühüm sayılır. Xatırladaq ki, dünya bazarlarında neftin qiyməti bir neçə ay ərzində əsasən sabit qalandan sonra yenidən sürətlə aşağı enməyə başlayıb. Neftin kəskin dəyərdən düşməsi nəticəsində iqtisadiyyatı böhran həddinə çatan ölkələr növbəti ucuzlaşma tendensiyasını həyəcanla izləyir və bu tendensiyanın nə qədər davam edəcəyinə dair təxminlər müxtəlifdir. Qeyd edək ki, əksər analitiklər neftin kəskin ucuzlaşacağını hələ ötən həftədən elan etmişdi. Çünki ABŞ-da neft hasilatı durmadan artır, bu ölkənin kommersiya neft ehtiyatlarında azalma gözlənildiyindən qat-qat aşağıdır.
OPEK və ona daxil olmayan ölkələrin hasilatın sutkada 1.5 milyon barrel azaldılmasına dair yanvarda əldə etdikləri razılaşmanın müddəti başa çatır. Razılaşmanın müddətinin uzadılması gözlənir, ancaq bu, bazarda yenidən müşahidə edilən neft bolluğunu aradan qaldırmağa kifayət etməyəcək. Nəhayət, havaların isinməsi ilə dünyada yanacağa tələbat ənənəvi olaraq aşağı düşür, brokerlər isə bir neçə ay öncədən müqavilələlər bağlamaq istəmir. Çünki neft bazarında uzunmüddətli sabitliyə arxayın deyillər.
"Bernstein" investisiya fondundan analitik Nil Beveric bildirib ki, OPEK-in hasilatın azaldılmasına dair strategiyası özünü doğrultmayıb: "Aydındır ki, kartel hasilatın azaldılmasına dair razılaşmanı ən azı ilin sonuna qədər uzatmalıdır ki, sövdələşmənin uğurlu olmasını təmin edə bilsin". Digər analitiklər də bu mövqeni bölüşür. Onların fikrincə, OPEK və ora daxil olmayan ölkələrin mayın 25-nə nəzərdə tutulmuş toplantısı ərəfəsində baş verən kəskin ucuzlaşma sövdələşmənin müddətinin artırılmasına məcbur edəcək. Lakin neft hasilatının azaldılmasına dair səylər yetərli deyil. "Rivkin Securities"dən analitik Ceymi Vuds isə deyir ki, hasilatın daha çox ixtisar edilməsi şansı yoxdur. OPEK qərargahındakı mənbələr də bunu təsdiqləyir. Onların bildirdiyinə görə, sövdələşmə iştirakçıları yəqin ki, yanvarda əldə edilmiş razılaşmanın müddətini uzadacaq, ancaq hasilatın bundan artıq azaldılması mümkün deyil və heç kim bu haqda danışmaq belə istəmir. Belə vəziyyətdə qeyri-neft sahəsinin sürətli inkişafı və qaz satışının artması neft qiymətlərinin dəyişməsinin Azərbaycana təsirini azaldır.
Tahir TAĞIYEV
